Balsahityika Girija Kir Class 10 Marathi Chapter 5.1 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर (स्थूलवाचन) Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर (स्थूलवाचन) Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 5.1 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर Textbook Questions and Answers

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर

प्रश्न 1.
आकृत्या पूर्ण करा.
साहित्यिक गिरिजा कीर यांच्या साहित्याची वैशिष्ट्ये.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर 1
उत्तर:
गिरिजाबाईंनी बालकांसाठी सुद्धा लक्षणीय साहित्यनिर्मिती केली. त्यांनी नऊ ते बारा वर्षे वयोगटासाठी आणि खास बालवर्गासाठी (सुमारे पाच ते नऊ वर्षे) नाटिका लिहिल्या. बालकांचे वय लक्षात घेऊन त्यांनी साध्या, सोप्या व जोडाक्षरविरहित बालनाटिका देण्याचाही प्रयत्न केला. गिरिजाबाईंच्या बालनाटिकांचे त्या काळाच्या तुलनेत एक खूप महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. साधारणपणे लहान मुलांना अद्भुतरम्य व चमत्कारावर आधारित कथानके आवडतात, असा समज असतो, गिरिजाबाईंनी या समजाला छेद दिला. त्यांनी वास्तवावर आधारित बालनाटिका लिहिल्या. मुलांचे भावविश्व व त्यांच्या गरजा यांना प्राधान्य देऊन बालनाटिका लिहिल्या. त्यांच्या बालनाटिकांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची चित्रदर्शी शैली. त्यांच्या नाटिकांमधला प्रसंग समोर जिवंतपणे घडत आहे, असे वाटत राहते. त्यामुळे त्यांच्या बालनाटिका पाहताना प्रेक्षक खिळून बसतात. एकंदरीत त्यांच्या बालनाटिका वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर

प्रश्न 2.
टिपा लिहा.
(अ) गिरिजा कीर यांच्या बालनाटिकांचे विशेष.
उत्तर:
गिरिजाबाईंनी बालकांसाठी सुद्धा लक्षणीय साहित्यनिर्मिती केली. त्यांनी नऊ ते बारा वर्षे वयोगटासाठी आणि खास बालवर्गासाठी (सुमारे पाच ते नऊ वर्षे) नाटिका लिहिल्या. बालकांचे वय लक्षात घेऊन त्यांनी साध्या, सोप्या व जोडाक्षरविरहित बालनाटिका देण्याचाही प्रयत्न केला. गिरिजाबाईंच्या बालनाटिकांचे त्या काळाच्या तुलनेत एक खूप महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. साधारणपणे लहान मुलांना अद्भुतरम्य व चमत्कारावर आधारित कथानके आवडतात, असा समज असतो, गिरिजाबाईंनी या समजाला छेद दिला. त्यांनी वास्तवावर आधारित बालनाटिका लिहिल्या. मुलांचे भावविश्व व त्यांच्या गरजा यांना प्राधान्य देऊन बालनाटिका लिहिल्या. त्यांच्या बालनाटिकांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची चित्रदर्शी शैली. त्यांच्या नाटिकांमधला प्रसंग समोर जिवंतपणे घडत आहे, असे वाटत राहते. त्यामुळे त्यांच्या बालनाटिका पाहताना प्रेक्षक खिळून बसतात. एकंदरीत त्यांच्या बालनाटिका वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत.

(आ) ‘यडबंबू ढब्बू’ या गिरिजा कीर यांच्या बालकादंबरीतील विनोद.
उत्तर:
‘कुणालाही दु:खी ठेवू नये’ असा आईने ढब्बूला उपदेश केला होता. ढब्बूने तो शिरोधार्य मानला. व्यायांना देण्यासाठी ठेवलेले मिठाईचे ताट ढब्बूने भिकाऱ्यांना वाटले. भिकाऱ्यांना अर्थातच प्रचंड आनंद झाला. पण घरातली मंडळी खूप कातावली, आईचा उपदेश ढब्बूने शब्दशः पाळला. भिकारी म्हणजे माणसेच. त्यांना तरी दुःखी का ठेवावे, असा व्यापक विचार त्याने केला. पण लोक जेव्हा असा व्यापक विचार मांडतात, तेव्हा त्यांच्या मनात खराखुरा व्यापक विचार नसतो. लोक संकुचितच विचार करतात. सर्वांशी प्रेमाने वागावे, असे म्हणताना त्यांच्या मनात सर्व म्हणजे घरातली माणसे असतात किंवा फार फार झाले तर नातेवाईक, शेजारीपाजारी, मित्रमंडळी इत्यादी असतात, जात-धर्म यांचा विचार करू नये, असे त्यांच्या मनात नसते. यातून विसंगती निर्माण होते. ढब्बू स्वतःच्या वागण्यातून समाजातली ही विसंगती दाखवून देतो. त्यामुळे विनोद निर्माण होतो.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर

प्रश्न 3.
‘मधूचे कृत्य संवेदनशील मनाचे उत्तम उदाहरण आहे’ या विधानाबाबत तुमचा अभिप्राय स्पष्ट करा.
उत्तर:
आईवरील प्रेमापोटी कोणतीही कृती करायला मधू तयार होतो. तो एका गृहस्थाचे पाकीट मारतो. पुढे पाकिटातील चिठ्ठीवरून मधूला सत्य स्थिती कळते. आपण चोरलेल्या पैशांमुळे त्या गृहस्थाच्या आईला जीव गमवावा लागू शकतो. या विचाराने तो व्याकूळ होतो आणि पाकिटात असलेल्या पत्त्यावरून ताबडतोब पैसे परत करण्याचा तो निर्णय घेतो. त्याची ही कृती त्याच्या संवेदनशील मनाचे उदाहरण आहे. आपल्या कृतीमुळे कोणाचातरी मृत्यू ओढवणे हा क्रूरपणाच होय, ते त्याला जाणवते. आपली जशी आई आहे, तशीच दुसऱ्या व्यक्तीलासुद्धा आई असते. त्या व्यक्तीलासुद्धा स्वतःच्या आईविषयी प्रेम असणारच. आपण स्वार्थाने आंधळे होऊन फक्त स्वतःचे आईवरील प्रेम लक्षात घेतो; दुसऱ्याच्या मनाचा विचारच करीत नाही, हे मधूच्या लक्षात येते. यातून त्याची तीव्र संवेदनशीलता प्रत्ययाला येते.

प्रश्न 4.
साहित्यकृतीचा आस्वाद घेताना लक्षात घ्यायचे मुद्दे, तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.
उत्तर:
आपण एखादया कलाकृतीचा आस्वाद घेतो. आपल्याला ती कलाकृती खूप आवडते. इतरांनीही त्या कलाकृतीचा आस्वाद घ्यावा, असे आपल्याला मनोमन वाटते. अशा वेळी आपण बोलतो किंवा लिहितो तो रसास्वाद असतो. रसास्वाद परिपूर्ण होण्यासाठी पुढील बाबी लक्षात घ्यायला हव्यात: कलाकृतीचा आशय किंवा कथानक, व्यक्तिरेखा मनाला पटणाऱ्या असल्या पाहिजेत. त्यांच्या स्वभावात वाचकांना किंवा प्रेक्षकांना भारावून टाकण्याची शक्ती असली पाहिजे. लेखकाची भाषाशैली, वर्णनशैली वाचनीय व प्रभावी असली पाहिजे. कथानक उत्कंठा वाढवणारे असले पाहिजे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5.1 बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर

आपल्या समोरची कलाकृती ही कविता असेल तर त्या कवितेतून कवी कोणता भाव व्यक्त करू पाहतो, हे लक्षात घेतले पाहिजे. त्याला अनुसरुन भाषा, अलंकार, प्रतिमा-प्रतीके इत्यादी आहेत का, हेसुद्धा पाहिले पाहिजे. कवितेतून उत्कट भावना व्यक्त झाल्या पाहिजेत. कथा, कादंबरी वा नाटक असा कोणताही साहित्यप्रकार असो, त्यातून व्यापक मानवी मूल्ये प्रकट झाली पाहिजेत, उच्च, उदात्त असे संदेश साहित्यातून मिळायला हवेत. या सर्व गोष्टी आपल्या रसास्वादामध्ये असल्या पाहिजेत. उपक्रम पाठ्यपुस्तकातील कोणत्याही एका पाठाचा समीक्षेच्या/रसास्वादाच्या पायऱ्यांच्या अनुषंगाने अभ्यास करा व त्यांचे लेखन करा.

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Pdf भाग-१

Gosht Arunimachi Class 10 Marathi Chapter 11 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 11 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची Textbook Questions and Answers

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न १ (अ) आणि (आ) यांसाठी…

प्रश्न 1.
आकृती पूर्ण करा.
अरुणिमाचा ध्येयवादी दृष्टिकोन
स्पष्ट करणाऱ्या कृती
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 23
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 2

प्रश्न 2.
खालील कृतींतून अभिव्यक्त होणारे अरुणिमाचे गुण लिहा.
(अ) भाईसाब यांनी दिलेला सल्ला शिरोधार्य मानला.
(आ) चोरांना लाथाबुक्क्यांचा प्रसाद दिला.
(इ) उठता-बसता, खाता-पिता केवळ एव्हरेस्टचाच विचार ती करू लागली होती.
(ई) ब्रिटिश माणसाने ओझे होते म्हणून फेकून दिलेला ऑक्सिजन सिलेंडर अरुणिमाने वापरला.
उत्तर:
(अ) भाईसाब यांनी दिलेला सल्ला अरुणिमाने शिरोधार्य मानला. – [वडीलधाऱ्या व्यक्तीचा आदर]
(आ) चोरांना लाथाबुक्क्यांचा प्रसाद दिला. – [धाडसी वृत्ती]
(इ) अरुणिमा उठता-बसता, खाता पिता केवळ एव्हरेस्टचाच विचार करू लागली होती : ध्येयवादी
(ई) ब्रिटिश माणसाने ओझे म्हणून फेकून दिलेला ऑक्सिजन सिलिंडर अरुणिमाने वापरला.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 3.
कोण ते लिहा.
(अ) एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली महिला
(आ) सर्वांत मोठा मोटिव्हेटर
(इ) अरुणिमाच्या कुटुंबातील महत्त्वाचे निर्णय घेणारे
(ई) फुटबॉल आणि व्हॉलीबॉलची नॅशनल चॅम्पियन
उत्तर:
(अ) एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली महिला : बचेंद्री पाल
(आ) सर्वात मोठा मोटिव्हेटर : स्वत:च
(इ) अरुणिमाच्या कुटुंबातील महत्त्वाचे निर्णय घेणारे : भाईसाब
(ई) फुटबॉलची व व्हॉलीबॉलची नॅशनल चॅम्पियन : अरुणिमा

प्रश्न 4.
अरुणिमाच्या कणखर/धाडसी मनाची साक्ष देणारी वाक्ये पाठातून शोधून लिहा.
उत्तर:
(i) ध्येयापासून विचलित करू पाहणारे कष्टदायी प्रशिक्षण यांतून मी तावून-सुलाखून निघत होते.
(ii) उजव्या पायाची हाडे एकत्रित राहण्यासाठी त्यात स्टीलचा रॉड घातलेला होता, त्यावर थोडा जरी दाब दिला तरी तीन वेदनांचे झटके बसत.
(iii) मी अपंग, त्यात मुलगी, म्हणून कसल्याही प्रकारची सवलत किंवा सहानुभूती नको होती मला.
(iv) आपलं मन जसं सांगतं, तसंच, अगदी तसंच आपलं शरीर वागतं.
(v) मी अशी नि तशी मरणारच होते; तर मग माझ्या यशाचे पुरावे असणे अत्यावश्यकच होते.

प्रश्न 5.
अरुणिमाविषयी उठलेल्या खालील अफवांबाबत तुमची प्रतिक्रिया लिहा.
(अ) शरीराला जखमा झाल्यामुळे बहुधा अरुणिमाच्या डोक्यावरही परिणाम झालेला दिसतोय.
उत्तर:
समाजातील बहुसंख्य लोक मनाने दुबळे असतात. त्यामुळे अरुणिमाच्या अपार घाडसावर विश्वास बसत नाही. शरीरावर झालेल्या आघातामुळे तिचा मानसिक तोल ढळून वेडाच्या भरात तिच्या हातून असे कृत्य घडले असावे, अशी शंकाही अनेकांच्या मनात आली असणार.

(आ) अरुणिमाकडे प्रवासाचे तिकीट नव्हते म्हणून तिने रेल्वेतून उडी मारली.
उत्तर:
अरुणिमाने तिकीट काढले नसणार. त्यामुळे टी.सी.च्या नजरेतून सुटण्याच्या प्रयत्नात तिने गाडीतून उडी मारली असावी, अशी शंका काही जणांना येते. अलीकडे प्रामाणिकपणावरील, सज्जनपणावरील समाजाचा विश्वास डळमळीत झाला आहे. त्यामुळे कोणाच्याही चांगल्या कृतीतून वाईट अर्थ काढण्याची सवय समाजाला लागली आहे, हेच या प्रतिक्रियेवरून दिसून येते.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 6.
पाठातून तुम्हाला जाणवलेली अरुणिमाची स्वभाववैशिष्ट्ये लिहा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 24
उत्तर:
(i) पराकोटीचे धैर्य
(ii) अमाप सहनशक्ती असणारी
(iii) जबरदस्त आत्मविश्वास असलेली।
(iv) अन्यायाविरुद्ध लढणारी
(v) ध्येयवादी
(vi) जिद्दी.

प्रश्न 7.
पाठात आलेल्या इंग्रजी शब्दांना प्रचलित मराठी शब्द लिहा.
(१) नॅशनल [ ]
(२) स्पॉन्सरशिप [ ]
(३) डेस्टिनी [ ]
(४) कॅम्प [ ]
(५) डिस्चार्ज [ ]
(६) हॉस्पिटल [ ]
उत्तर:
(१) नॅशनल – राष्ट्रीय
(२) स्पॉन्सरशिप – प्रायोजकत्व
(३) डेस्टिनी – नियती
(४) कॅम्प – छावणी
(५) हॉस्पिटल – रुग्णालय
(६) डिस्चार्ज – मोकळीक, पाठवणी,

प्रश्न 8.
पाठात आलेल्या खालील वाक्यांचे मराठीत भाषांतर करा.
(१) Now or never!
(२) Fortune favours the braves
उत्तर:
(i) आता नाही तर कधीच नाही !
(ii) शूर माणसाला नशीब नेहमी साथ देते.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 9.
‘नेहरू गिरिभ्रमण प्रशिक्षण केंद्रा’तील अरुणिमाचे खडतर अनुभव लिहा.
(i) __________________________
(ii) __________________________
(iii) __________________________
(iv) __________________________
(v) __________________________
(vi) __________________________
उत्तर:
(i) धोकादायक पर्वत चढणे.
(ii) मृत्यू येईल असे वाटायला लावणाऱ्या कृती करणे,
(iii) ध्येयापासून दूर लोटू पाहणारे प्रशिक्षणातील कष्ट.
(iv) पाय रोवायचा प्रयत्न केला की टाच व चवडा गोल फिरायचा, म्हणून पाय घट्ट रोवणे कठीण व्हायचे.
(v) उजव्या पायातल्या रॉडमुळे तो पाय जरा जरी दाबला तरी असह्य कळा येत.
(vi) अरुणिमाची अवस्था पाहून शेरपाचा निश्चय डळमळायचा.

प्रश्न 10.
लील वाक्यांतील अधोरेखित शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहून, अर्थ न बदलता वाक्ये पुन्हा लिहा.
(अ) प्रत्येक व्यक्तीत काही ना काही गुण असतोच.
(आ) सूर्योदयाचे वेळी सूर्याची विविध रूपे अनुभवता येतात.
(इ) खालील प्रश्नांची उत्तरे संक्षिप्त असावीत.
(ई) प्रयत्नाने बिकट वाट पार करता येते.
उत्तर:
(i) प्रत्येक व्यक्तीत काही ना काही अवगुण असतोच, असे नाही.
(ii) सूर्यास्ताच्या वेळीही सूर्याची विविध रूपे अनुभवता येतात.
(iii) खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तर: लिहू नका.
(iv) प्रयत्नाने सोपी वाटही पार करता येते.

प्रश्न 11
लील वाक्यांतील क्रियापदे ओळखा.
(अ) सायरा आज खूप खूश होती.
(आ) अनुजाने सुटकेचा नि:श्वास टाकला.
(इ) मित्राने दिलेले गोष्टींचे पुस्तक अब्दुलला खूप आवडले.
(ई) जॉनला नवीन कल्पना सुचली.
उत्तर:
(i) होती
(ii) टाकला
(iii) आवडले
(iv) सुचली.

प्रश्न 12.
खालील तक्ता पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 26
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 16

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 13.
स्वमत.
(अ) ‘आपलं ध्येय साध्य करताना प्रयत्न निष्फळ ठरणे म्हणजे अपयश नसतं’, या वाक्याचा तुम्हाला समजलेला अर्थ स्पष्ट करा.
उत्तर :
दहावी-बारावीच्या परीक्षेत नापास झाल्यामुळे किंवा एखादा पेपर कठीण गेला म्हणून विद्यार्थी आत्महत्या करतात, अशा बातम्या अनेकदा ऐकू येतात. हे साफ चूक आहे. त्यांना वाटते नापास झाल्यामुळे नामुष्की येते. तोंड दाखवायला जागा राहत नाही.

पण खरोखरच परीक्षेतले अपयश ही नामुष्की असते काय, याबाबत थोडा विचार केला पाहिजे. आपण खूप गुण मिळण्याला परीक्षेत यश मानतो. पण हे बरोबर आहे काय ? गुण महत्त्वाचे नसतात; ज्ञान महत्त्वाचे असते. गुण हे साधन असते, तर ज्ञान हे साध्य असते; आपले ध्येय असते. आपण गुणांना महत्त्व जास्त देतो. इथेच खरा घोटाळा निर्माण होतो. आपले ध्येय हे आपले साध्य असल्यामुळे ते

जास्तीत जास्त उच्च दर्जाचे राखले पाहिजे. ते मिळवताना अपयश आले तर पुन्हा प्रयत्न करता येतो. परंतु ध्येय कमी दर्जाचे असले तर आपण कितीही मोठे यश मिळवले, तरी ते यश कमी दर्जाचे असते. याचा साधा अर्थ असा की, ध्येय प्राप्त करताना आलेले अपयश हे तात्पुरते असते. त्याने खचून जाता कामा नये, किंबहुना ती नामुष्कीसुद्धा नसते. उच्च ध्येय निवडता आले नाही तर मात्र ते अपयश असते.

(आ) ‘प्रत्येकामध्ये एक जिद्दी अरुणिमा असते’, याबाबत तुमचे विचार स्पष्ट करा.
उत्तर :
कोणतीही व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीसारखी नसते. एखादयाला नृत्य आवडते. एखादयाला गायला आवडते. एखादयाला दुसऱ्याला मदत करायला आवडते. तर कोणाला समाजातील घडामोडींशी दोस्ती करणे आवडते. आपल्यातला असा वैशिष्ट्यपूर्ण गुण कोणता आहे, हे आपण शोधले पाहिजे. या गुणाची जोपासना केली पाहिजे. मग आपल्या हातून आपोआपच लोकोत्तर कामगिरी पार पडेल, अरुणिमाने नेमके हेच केले. खरेतर अपंग बनलेली अरुणिमा आयुष्यात काहीच करू शकली नसती. पण तिने जिद्दीने स्वत:मधला वेगळा गुण ओळखला. स्वत:चे सामर्थ्य शोधले आणि अशक्य वाटणारी कामगिरी पार पाडली. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये अशी अरुणिमा असतेच, फक्त त्या अरुणिमाचा आपण शोध घेतला पाहिजे, जीवनाचा हाच महामंत्र आहे.

(इ) तुमच्या मनातील एव्हरेस्ट शोधा आणि शब्दबद्ध करा.
उत्तर :
आपण दिवसभर कोणती ना कोणती कृती करीत असतो. त्या वेळी आपल्या मनात कोणता तरी हेतू असतो. हेतूशिवाय कोणतीही कृती अशक्य असते. आपला हेतू म्हणजेच आपले ध्येय होय. खूप पैसे मिळवणे हे ज्याचे आयुष्यातले सर्वोच्च ध्येय असते, तो माणूस सतत पैसे मिळवण्याचाच विचार करीत राहील. कळतनकळत सतत पैसे मिळवून देण्याच्या कृतीकडेच ओढला जाईल. म्हणजे आपले आपल्या मनातले ध्येयच खूप महत्त्वाचे असते. तेच आपल्या जीवनाची दिशा ठरवीत असते. म्हणून आपण आपले ध्येय निश्चित केले पाहिजे. ते नीट समजून घेतले पाहिजे, पर्वतांमध्ये एव्हरेस्ट जसा सर्वात जास्त उंच आहे, तसेच आपले ध्येय आयुष्यातील सर्वात जास्त उंच, सर्वात जास्त महत्त्वाची गोष्ट आहे. ती गोष्ट आपल्या मनातील एव्हरेस्टच होय. या एव्हरेस्टचा आपण शोध घेतला पाहिजे. तो सर करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

(टिपा –

  • CISF – Central Industrial Security Force- केंद्रीय औदयोगिक सुरक्षा बल.
  • AIIMS – All India Institute of Medical Sciences- अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान.)

अपठित गदय आकलन

(अ) उतारा वाचून दिलेल्या कृती करा.
(१) खालील भाव व्यक्त करणारे वाक्य उताऱ्यातून शोधून लिहा.
(अ) वृक्ष बहरू लागले आहेत. ………………………….
(आ) नदी, नाल्यात भरपूर पाणी आहे. ………………………….

(२) स्पष्ट करा.
(अ) पाणी समजूतदार वाटते ………………………….
(आ) पाणी क्रूर वाटते ………………………….

वर्षाऋतूचा काळ आहे. आभाळ ढगांनी व्याप्त आहे. दिशा पाणावलेल्या आहेत. अधूनमधून पावसाच्या सरी कोसळताहेत. वृक्ष-पर्णांनी अंग धरले आहे. करंगळीची सोंड झाली आहे. उसळत घुसळत नवे पाणी फेसाळत चालले आहे. कुठे काठाला भिडले आहे, कुठे काठावर चढले आहे, कुठे संथ-गंभीर राहून दबदबा दाखवत आहे. भव्य, स्तब्ध पुलाच्या कमानीखालून जाणारे पाणी समजूतदार वाटते, शहाण्यासारखे वागते; पण तेच पुढे जाऊन काठावरची गरीब बिचारी खोपटी उद्ध्वस्त करून आपल्याबरोबर घेऊन जाताना क्रूर, अडाणी आणि उद्दाम वाटते. पुढे जाता जाता कुठे झाडावर चढते, कुठे गच्चीवर लोळते, कुठे घाट बुडवते तर कुठे वाट तुडवते. पाणी येते आणि जाते. एवढे उदंड येणारे पाणी लांब समुद्राच्या पोटात गुडुप्प होते. पाणी किती शहाणे असते! जोवर कोणी अडवत नाही, शेतमळे, बागा फुलवत नाही, रान-रान हसवत नाही तोवर पाण्याने तरी काय करावे? दरवर्षी वर्षाऋतूत यावे अन् वाहून जावे. पाण्याला जाता जाता कृतार्थ होऊन जावे, फुलवत-खुलवत, पिकवत जावे असे वाटल्याशिवाय का राहत असेल ? पण पाण्याचे मन कोण जाणणार?

– राजा मंगळवेढेकर

(आ) खालील आकृत्या पूर्ण करा.

(१) वर्षाऋतूतील निसर्गाचे रूप
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 27

(२) पुढे वाहता वाहता पाण्याकडून होणाऱ्या विविध क्रिया
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 28

(इ) तक्ता पूर्ण करा. खालील वाक्यांतील अव्यये ओळखा व त्यांचा प्रकार लिहा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 29

  • उताऱ्यातून कळलेला पाण्याचा स्वभाव’ तुमच्या शब्दांत लिहा.
  • वर्षाऋतूतील पाणी निष्फळ वाहून जाऊ नये म्हणून माणसाने काय काय करायला हवे, याबाबत तुमचे विचार लिहा.

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची Additional Important Questions and Answers

उतारा क्र. १
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा :

कृती १ : (आकलन) –

प्रश्न 1.
रिकाम्या चौकटी भरा :
(i) लखनौपासून २०० किमी अंतरावरील आंबेडकरनगर
(ii) वडील निवर्तल्यानंतर घराला मार्गदर्शन करणारे –
उत्तर:
(i) लखनौपासून २०० किमी अंतरावरील आंबेडकरनगर – [अरुणिमाचे गाव]
(ii) वडील निवर्तल्यानंतर घराला मार्गदर्शन करणारे – [मोठ्या बहिणीचे पती, भाईसाब]

प्रश्न 2.
विधाने पूर्ण करा :
(i) वडील वारल्यानंतर अरुणिमाच्या घरी भाईसाब हेच वडीलधारे व्यक्ती होते; म्हणून
(ii) CISF च्या नोकरीमुळे अरुणिमा खेळाशी जोडलेली राहू शकली असती; म्हणून भाईसाब यांनी ….
उत्तर:
(i) वडील वारल्यानंतर अरुणिमाच्या घरी भाईसाब हेच वडीलधारे व्यक्ती होते; म्हणून घरातले महत्त्वाचे निर्णय घेण्याचे काम भाईसाब (मोठ्या बहिणीचे पती) करीत.
(ii) CISF च्या नोकरीमुळे अरुणिमा खेळाशी जोडलेली राहू शकली असती; म्हणून माईसाब यांनी तिला CISF ची नोकरी मिळवायचा प्रयत्न करायला सांगितले.

प्रश्न 3.
पुढील कृतीतून व्यक्त होणारे अरुणिमाचे गुण लिहा :
(i) माऊंट एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली अपंग भारतीय ती मीच,’ असा उल्लेख अरुणिमा – नि:संकोचपणे करते.
(ii) गर्दीतून मुसंडी मारत अरुणिमाने कॉर्नर सीट – पकडली.
उत्तर:
(i) ‘माऊंट एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली अपंग भारतीय ती मीच,’ असा उल्लेख अरुणिमा निःसंकोचपणे करते. – [सार्थ अभिमान]
(ii) गर्दीतून मुसंडी मारत अरुणिमाने कॉर्नर सीट पकडली. – [चपळता]

कृती २ : (आकलन)

प्रश्न 1.
चोरांनी अरुणिमावर हल्ला केला, तेव्हा पुढील व्यक्तींनी केलेली कृती लिहा :
(i) अरुणिमा
(ii) सहप्रवासी.
उत्तर:
(i) अरुणिमा : अंगावर धावून येणाऱ्या प्रत्येक दरोडेखोराला लाथाबुक्क्यांनी मारायला सुरुवात केली.
(ii) सहप्रवासी : अन्यायाविरुद्ध लढणे म्हणजे जणू पापच आहे, या भावनेने सहप्रवासी मख्खपणे जागेवर बसूनच राहिले.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 2.
आकृती पूर्ण करा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 3
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 5

प्रश्न 3.
पुढील कृतीतून व्यक्त होणारे अरुणिमाचे गुण लिहा :
(i) मीही काही कच्च्या गुरुची चेली नव्हते. –
(ii) मेंदू तल्लखपणे तिथून सुटकेचा विचार करीत होता.
उत्तर:
(i) मीही काही कच्च्या गुरूची – चेली नव्हते. – [प्रचंड आत्मविश्वास]
(ii) मेंदू तल्लखपणे तिथून सुटकेचा विचार करीत होता – [प्रसंगावधान]

प्रश्न 4.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 4
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 5

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

कृती ३ : (व्याकरण)

प्रश्न 1.
पुढील शब्दांना मराठी प्रतिशब्द लिहा :
(i) माऊंट : [ ]
(ii) ट्रॅक : [ ]
(iii) कॉल लेटर : [ ]
(iv) नॅशनल चॅम्पियनशिप : [ ]
(v) कॉर्नर सीट : [ ]
उत्तर:
(i) माऊंट : पर्वत
(ii) ट्रॅक : रेल्वेरुळ
(iii) कॉल लेटर : नोकरीचे आमंत्रणपत्र
(iv) नॅशनल चॅम्पियनशिप : राष्ट्रस्तरीय नैपुण्य
(v) कॉनर सीट : कडेचे आसन

प्रश्न 2.
पुढील वाक्यांतील क्रियापदे शोधून ती अधोरेखित करा :
(i) घडधाकट असल्यापासूनची गोष्ट आज मी सांगणारेय तुम्हांला.
(ii) CISF ची नोकरी मिळते का बघ, म्हणजे खेळाशी जोडलेली राहशील,
(iii) त्यानुसार मी नोकरीसाठी अर्ज केला.
(iv) मला घेरून असणाऱ्या तरुणांनी माझे लक्ष वेधून घेतले.
(v) त्या रात्री ४९ रेल्वेगाड्या माझ्या पायावरून गेल्या.
(vi) प्रत्येकाला लाथाबुक्क्यांचा प्रसाद दयायला सुरुवात केली.
उत्तर:
(i) धडधाकट असल्यापासूनची गोष्ट आज मी सांगणारेय तुम्हांला.
(ii) CISF ची नोकरी मिळते का बघ, म्हणजे खेळाशी जोडलेली राहशील.
(iii) त्यानुसार मी नोकरीसाठी अर्ज केला.
(iv) मला घेरून असणाऱ्या तरुणांनी माझे लक्ष वेधून घेतले.
(v) त्या रात्री ४९ रेल्वेगाड्या माझ्या पायावरून गेल्या.
(vi) प्रत्येकाला लाथाबुक्क्यांचा प्रसाद दयायला सुरुवात केली.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 3.
कंसातील प्रत्यय जोडून पूर्ण रूप लिहा :
(i) बहीण (ला) =
(ii) भाऊ (चा) =
(iii) महिला (ने) =
(iv) गाड्या (ना) =
(v) कागदपत्रे (चे) =
उत्तर:
(i) बहीण (ला) = बहिणीला
(ii) भाक (चा) = भावाचा
(iii) महिला (ने) = महिलेने
(iv) गाड्या (ना) = गाड्यांना
(v) कागदपत्रे (चे) = कागदपत्रांचे.

प्रश्न 4.
पुढील वाक्यांतील अधोरेखित शब्दांच्या जागी विरुद्धार्थी शब्द योजून अर्थ न बदलता ती वाक्ये पुन्हा लिहा :
(i) मीही काही कच्च्या गुरुची चेली नव्हते.
(ii) आता मी चढू लागले.
(iii) चढाईचा अगदी शेवटचा टप्पा आला.
उत्तर:
(i) मीही काही कच्च्या गुरूची चेली होते असे नाही.
(ii) आता मी उतरू लागले, असे नव्हते,
(iii) उतरणीचा हा अगदी पहिला टप्पा नव्हता.

कृती ४ : (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न.
रेल्वेगाडीत अरुणिमावर झालेल्या हल्ल्याचे वर्णन वाचल्यावर तुमच्या मनात आलेले विचार लिहा.
उत्तर :
आपल्या देशात कायदा व सुव्यवस्थेचे अक्षरश: धिंडवडे निघत आहेत, त्याचाच हा एक नमूना होता. हीच स्थिती मोठमोठ्या शहरांमध्येसुद्धा अजूनही आढळते. स्त्रियांना तर एकाकी ठिकाणी जायलाच नको, असे झाले आहे. गुंडांना पोलिसांची भीती राहिली नाही. चोऱ्या सर्रास होत आहेत. दुकानदारांवर, बँकांवर, एटीएमवर दरोडे पडल्याच्या बातम्या आता नवीन राहिल्या नाहीत, चोर सापडत नाहीत. सापडले तर ते लवकर मुक्त होतात. मुक्त झाले नाहीत, तर त्यांचे पुढे काय होते, ते कळतच नाही. त्यामुळे गुंडांना कशाचीही भीती राहिलेली नाही. गुंड मोकाट सुटले आहेत. सामान्य माणसे त्यांच्याविरुद्ध तक्रार करायलाही घाबरतात. म्हणून लोकांना गुंडांविरुद्ध भूमिका घ्यायला भीती वाटते. नेमक्या याच कारणामुळे गाडीतले सहप्रवासी अरुणिमावर जीवघेणा हल्ला होत असतानाही मख्खपणे बसून राहिले. स्थिती बदलली तरच समाजात शांतता व सुव्यवस्था नांदेल.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

उतारा क्र. २
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या
सूचनानुसार कृती करा :

कृती १ : (आकलन)

प्रश्न 1.
आकृती पूर्ण करा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 7
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 9

प्रश्न 2.
बरेलीच्या हॉस्पिटलात असलेल्या उणिवांवर अशी मात केली गेली :
(i) …………………….
(ii) …………………….
उत्तर:
(i) डॉक्टरांनी स्वत:च स्वतःचे एक युनिट रक्त दिले.
(ii) भूल न देताच डॉक्टरांनी अरुणिमाचा पाय कापला.

प्रश्न 3.
विधाने पूर्ण करा :
(i) अरुणिमा राष्ट्रीय पातळीवरील चॅम्पियन असल्यामुळे तिला AIIMS मध्ये ……………………….
(ii) बचेंद्रीपाल स्वत:च एव्हरेस्ट सर करणाऱ्या पहिल्या महिला असल्याने त्या अरुणिमाच्या मनातल्या भावना ओळखू शकत होत्या, म्हणून ……………………….
उत्तर:
(i) अरुणिमा राष्ट्रीय पातळीवरील चॅम्पियन असल्यामुळे तिला AIIMS मध्ये अत्युच्च दर्जाच्या सुविधा मिळाल्या,
(ii) बचेंद्रीपाल स्वत:च एव्हरेस्ट सर करणाऱ्या पहिल्या महिला असल्याने त्या अरुणिमाच्या मनातल्या भावना ओळखू शकत होत्या, म्हणून तो पाय कापण्याच्या शस्त्रक्रियेनंतर थोडेसे सावरल्यावर थेट बचेंद्री पाल यांच्याकडे गेली.

प्रश्न 4.
अरुणिमाच्या वाट्याला आलेली विपरीतता सांगा, ……………………….
उत्तर:
एका बाजूला असे दिसत होते की, राष्ट्रीय खेळाडू असल्याने अरुणिमाला अत्युच्च दर्जाच्या सुविधा मिळत होत्या आणि त्याच वेळेला प्रसारमाध्यमांमधून तिची प्रचंड मानहानी करणाऱ्या अफवा पसरत होत्या.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 5.
आकृती पूर्ण करा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 8
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 10

कृती २ : (आकलन)

प्रश्न 6.
कोण ते लिहा :
(i) अरुणिमाला स्वत:चे रक्त देणारे
(ii) अरुणिमाला AIIMS मध्ये दाखल करणारे :
(iii) अरुणिमांचे ढालीप्रमाणे रक्षण करणारे
(iv) अरुणिमाला खंबीरपणे सोबत करणारे
उत्तर:
(i) अरुणिमाला स्वतःचे रक्त देणारे : डॉक्टर व त्यांचे सहकारी
(ii) अरुणिमाला AIIMS मध्ये दाखल करणारे : क्रीडामंत्री
(iii) अरुणिमांचे ढालीप्रमाणे रक्षण करणारे : कुटुंबीय
(iv) अरुणिमाला खंबीरपणे सोबत करणारे : भाईसाब

प्रश्न 7.
अरुणिमाचा ध्येयवाद ज्यांतून व्यक्त होतो अशा बाबी :
(i) ………………………………
(ii) ………………………………
(iii) ………………………………
उत्तर:
(i) हॉस्पिटलात पडल्या पडल्या अरुणिमाने एव्हरेस्ट सर करण्याचा निर्धार केला.
(ii) डिस्चार्ज मिळाल्यावर अरुणिमा दोनच दिवसांत उभी राहिली.
(iii) उठता-बसता, खाता-पिता अरुणिमा फक्त एव्हरेस्टचाच विचार करू लागली.

प्रश्न 8.
पुढील कृतीतून व्यक्त होणारे अरुणिमाचे गुण लिहा :
(i) अरुणिमाने भूल न देताच स्वत:चा पाय कापून टाकण्याची सूचना केली.
(ii) अरुणिमाने एव्हरेस्ट सर करण्याचा निर्णय घेतला. :
(iii) डिस्चार्जनंतर दोनच दिवसांत अरुणिमा उभी राहिली.
उत्तर:
(i) अरुणिमाने भूल न देताच स्वत:चा पाय कापून टाकण्याची सूचना केली : पराकोटीचे धैर्य
(ii) अरुणिमाने एव्हरेस्ट सर जबरदस्त करण्याचा निर्णय घेतला : आत्मविश्वास
(iii) डिस्चार्जनंतर दोनच दिवसांत अरुणिमा उभी राहिली : जिद्द

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

कृती ३ : (व्याकरण)

प्रश्न 1.
पुढील इंग्रजी शब्दांना मराठी प्रतिशब्द लिहा :
(i) युनिट
(ii) मोटिव्हेटर
(iii) पेशंट.
उत्तर:
(i) युनिट – माप, मात्रा
(ii) मोटिव्हेटर – स्फूर्तिदाता
(iii) पेशंट – रूग्ण.

प्रश्न 2.
कंसातील प्रत्यय जोडून पूर्ण रूप लिहा :
(i) कैरी(ला) =
(ii) गाळण(ला) =
(iii) खडू(ना) =
(iv) कलम(त) =
उत्तर:
(i) केरी(ला) = कैरीला
(ii) गाळण (ला) = गाळणीला
(iii) खडू(ना) = खडूंना
(iv) कलम(त) = कलमात,

उतारा क्र. ३
प्रश्न, पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा :

कृती १ : (आकलन)

प्रश्न 1.
योग्य माहिती लिहा :
(i) एव्हरेस्ट मार्गावरील बेस कॅम्पची संख्या :
(ii) चौथ्या बेस कॅम्पपासून एव्हरेस्टची उंची :
(iii) शेवटच्या टप्प्याला दिलेले नाव :
(iv) मृतदेहांचा खच पडलेला दिसतो तो टप्पा :
(v) एव्हरेस्ट चढाईचा फोटो काढणारा :
(vi) एव्हरेस्टवर भारताचा तिरंगा फडकवणारी पहिली अपंग महिला :
उत्तर:
(i) एव्हरेस्ट मार्गावरील बेस कॅम्पची संख्या : ४
(ii) चौथ्या बेस कॅम्पपासून एव्हरेस्टची उंची : ३५०० फूट
(iii) शेवटच्या टप्प्याला दिलेले नाव : डेथ झोन
(iv) मृतदेहांचा खच पडलेला दिसतो तो टप्पा : डेथ झोन
(v) एव्हरेस्ट चढाईचा फोटो काढणारा : शेरपा
(vi) एव्हरेस्टवर भारताचा तिरंगा फडकवणारी पहिली अपंग महिला : अरुणिमा

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 2.
कोण ते लिहा :
(i) कष्टप्रद प्रशिक्षण पार पाडणारी
(ii) अरुणिमासोबत जायला तयार नसलेला
(iii) शेरपाचे मन वळवणारे
(iv) मृत्युमुखी पडलेल्या गिर्यारोहकाचा देश
(v) शेवटच्या टप्प्यात अरुणिमाला मागे फिरण्याची विनंती करणारा
(vi) ओझे होते म्हणून जास्ती ऑक्सिजन मास्क फेकून देणारा
(vii) अरुणिमाला आत्मविश्वास देणारे
उत्तर:
(i) कष्टप्रद प्रशिक्षण पार पाडणारी : अरुणिमा
(ii) अरुणिमासोबत जायला तयार नसलेला : शेरपा
(iii) शेरपाचे मन वळवणारे : अरुणिमाचे कुटुंबीय
(iv) मृत्युमुखी पडलेल्या गिर्यारोहकाचा बांग्लादेश
(v) शेवटच्या टप्प्यात अरुणिमाला मागे फिरण्याची विनंती करणारा : शेरपा
(vi) ओझे होते म्हणून जास्ती ऑक्सिजन मास्क फेकून देणारा : ब्रिटिश गिर्यारोहक
(vii) अरुणिमाला आत्मविश्वास देणारे : गिर्यारोहण

प्रश्न 3.
परिणाम लिहा : (सराव कृतिपत्रिका-३) अरुणिमाचा ऑक्सिजन साठा संपल्याचा परिणाम
उत्तर:
अरुणिमाचा जीव गुदमरू लागला, श्वास घेण्याचा ती प्रयत्न करू लागली.

प्रश्न 4.
चुकीचे विधान शोधा.

अरुणिमाच्या मते, ……………………………
(अ) प्रयत्न निष्फळ ठरणे म्हणजे अपयश नाही.
(आ) कमकुवत ध्येय म्हणजे अपयश नव्हे.
(इ) आयुष्यात चांगली व्यक्ती बनणे महत्त्वाचे.
(ई) नशिबापेक्षा कर्तृत्वावर विश्वास ठेवावा,
उत्तर:
अरुणिमाच्या मते, कमकुवत ध्येय म्हणजे अपयश नव्हे.

कृती २ : (आकलन)

प्रश्न 1.
अरुणिमाचा ध्येयवाद दाखवून देणाऱ्या कृती लिहा.
उत्तर:
(i) मरणप्राय कष्ट असलेले प्रशिक्षण अरुणिमाने जिद्दीने पूर्ण केले.
(ii) स्वतः अपंग असूनही अरुणिमा सहकारी गिर्यारोहकांच्या सतत पुढे राही.
(iii) डेथ झोनमधील भीषणता पाहिल्यावर ‘आपल्याला मरायचं नाही,’ असे अरुणिमा स्वत:ला बजावत राहिली.
(iv) एव्हरेस्ट सर करण्याचा क्षण नोंदवण्यासाठी अरुणिमाने शेवटचा साठा असलेला ऑक्सिजन मास्क काढला. ही कृती मृत्यूला कवटाळण्यासारखी होती.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 2.
पुढील कोष्टक पूर्ण करा :

अरुणिमाची कृती अरुणिमाचा गुण
(i) पराकोटीच्या कष्टाचे प्रशिक्षण अरुणिमाने चालूच ठेवले. ……………………………….
(ii) गिर्यारोहण करताना अरुणिमा सर्वांच्या पुढे राहायची. ……………………………….
(iii) पोटातून वर येणाऱ्या भीतीला आवर घातला. ……………………………….
(iv) ऑक्सिजन संपत आला तरी अरुणिमा डगमगली नाही; ……………………………….

उत्तर:

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 12

प्रश्न 4.
आकृती पूर्ण करा : (सराव कृतिपत्रिका-३)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 11
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 13

कृती ३ : (व्याकरण)

प्रश्न 1.
वाक्प्रचार व अर्थ यांच्या जोड्या लावा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 14
उत्तर:
(i) तावून-सुलाखून निघणे – आत्यंतिक कठोर परीक्षेत यशस्वी होणे.
(ii) अग्निदिव्याला तोंड देणे – कठोर परीक्षेला सामोरे जाणे,
(iii) पित्त खवळणे – खूप संतापणे.
(iv) घडा देणे – शिकवण देणे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 2.
अनेकवचन लिहा :
(i) केंद्र – ………………………………….
(ii) गोष्ट – ………………………………….
(iii) पाय – ………………………………….
(iv) चवडा – ………………………………….
(v) वेदना – ………………………………….
(vi) पाऊल – ………………………………….
(vii) गिरी – ………………………………….
(vi) लढाई – ………………………………….
(ix) चढाई – ………………………………….
(x) मृत्यू – ………………………………….
(xi) सासू – ………………………………….
(xii) केळे – ………………………………….
उत्तर:
(i) केंद्र – केंद्रे
(ii) गोष्ट – गोष्टी
(iii) पाय – पाय
(iv) चवडा – चवडे
(v) वेदना – वेदना
(vi) पाऊल – पावले
(vii) गिरी – गिरी
(viii) लढाई – लढाया
(ix) चढाई – चढाया
(x) मृत्यू – मृत्यू
(xi) सासू – सासवा
(xii) केळे – केळी.

प्रश्न 3.
सूचनेनुसार कृती करा, अधोरेखित शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द वापरून वाक्य पुन्हा लिहा : (सराव कृतिपत्रिका-३)
प्रयत्न निष्फळ ठरणे म्हणजे अपयश नसतं.
उत्तर:
प्रयत्न निष्फळ ठरणे म्हणजे यश नसते, असे नाही.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

प्रश्न 4.
पुढील तक्ता पूर्ण करा. (सराव कृतिपत्रिका-३)
शब्द – विभक्तीचे नाव
(i) माझ्यात – ………………………………………
(ii) गिर्यारोहणाने – ………………………………………
उत्तर:
शब्द – विभक्तीचे नाव
(i) माझ्यात – सप्तमी
(ii) गिर्यारोहणाने – तृतीया

व्याकरण व भाषाभ्यास

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न ४ (अ) आणि (आ) यांसाठी…
अव्याकरण घटकांवर आधारित कृती :

१. समास :

तक्ता पूर्ण करा:
सामासिक शब्द – विग्रह – समास
(i) दुःखमुक्त ………………………. – ……………………….
(i) पूर्वपश्चिम ………………………. – ……………………….
(iii) गल्लोगल्ली ………………………. – ……………………….
(iv) पालापाचोळा ………………………. – ……………………….
(v) सप्तपदी ………………………. – ……………………….
(vi) धर्माधर्म ………………………. – ……………………….
उत्तर:
सामासिक शब्द – विग्रह – समास
(i) दुःखमुक्त – दुःखापासून मुक्त – विभक्ती तत्पुरुष
(ii) पूर्वपश्चिम – पूर्व आणि पश्चिम – इतरेतर वंदव
(iii) गल्लोगल्ली – प्रत्येक गल्लीत – अव्ययीभाव
(iv) पालापाचोळा – पाला, पाचोळा वगैरे – समाहार वंद्व
(v) सप्तपदी – सात पावलांचा समूह – द्विगू
(vi) धर्माधर्म – धर्म किंवा अधर्म – वैकल्पिक द्वंद्व

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

२. अलंकार :
पुढील लक्षणांवरून अलंकार ओळखा व एक उदाहरण दया :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 17
उत्तर :
हा व्यतिरेक अलंकार आहे.
उदाहरण : कामधेनुच्या दुग्धाहुनहीं ओज हिचे बलवान,

३. वृत्त
पुढील ओळींचे गण पाडा व वृत्त ओळखा :
जो घे न भोग जरी पात्र-करी न देही
त्याच्या धनास मग केवळ नाश पाही:
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 18
वृत्त : हे वसंततिलका वृत्त आहे.

४. शब्दसिद्धी :
(१) (१) ‘पणा’ हा प्रत्यय असलेले चार शब्द लिर:
[ ] [ ] [ ] [ ]
(२) ‘प्र’ हा उपसर्ग असलेले चार शब्द लिहा :
[ ] [ ] [ ] [ ]
(३) ‘दिवसेंदिवस सारखे चार अभ्यस्त शब्द लिहा :
[ ] [ ] [ ] [ ]

(२) खालील तक्ता पूर्ण करा. (मार्च १९)
अवजड, लढाई, निरोगी, जमीनदार.
प्रत्ययघटित – उपसर्गघटित
उत्तर:
मख्खपणा – तल्लखपणा
खंबीरपणा – कणखरपणा

(२) प्रभाव प्रशिक्षण – प्रमोद प्रकार

(३) महिनोंमहिने – क्षणोक्षणी
जवळपास – वारंवार

(२) खालील तक्ता पूर्ण करा.
प्रत्ययघटित – उपसर्गघटित
लढाई – अवजड
जमीनदार – निरोगी

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

५. सामान्यरूप :

(१) तक्ता भरा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 19
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 20

*(२) तक्ता भरा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 21
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची 22

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

६. वाक्प्रचार:
(१) बरोबर जोडी ओळखा :
(i) सर करणे – काबीज करणे.
(ii) देवाघरी जाणे – जिवंत ठेवणे.
(iii) शिरोधार्य मानणे – अपमान करणे,
(iv) घोळ निस्तरणे – घोटाळा करणे.
उत्तर :
बरोबर जोडी → सर करणे – काबीज करणे.

(२) चुकीची जोडी ओळखा :
(i) चक्काचूर होणे – चिरडून नाश पावणे.
(ii) वावड्या उठणे – खोट्या बातम्या पसरणे,
(iii) पित्त खवळणे – आजारी पडणे.
(iv) गगनभरारी घेणे – यशाकडे झेप घेणे.
उत्तर :
चुकीची जोडी → पित्त खवळणे – आजारी पडणे,

(३) दिलेल्या वाक्यांत कंसातील वाकप्रचारांचा वापर करून वाक्य पुन्हा लिहा : (मार्च १९) (कान देऊन ऐकणे, मुहूर्तमेढ रोवणे, अचंवित होणे)
(i) सरांचे भाषण मी लक्षपूर्वक ऐकत होते.
(ii) सर्कशीतील रोमांचक कसरती पाहून राधा आश्चर्यचकित झाली.
उत्तर:
(i) सरांचे भाषण मी कान देऊन ऐकत होतो.
(ii) सर्कशीतील रोमांचक कसरती पाहून राधा अचंबित झाली.

भाषिक घटकांवर आधारित कृती:

(३) पुढील शब्दसमूहासाठी एक शब्द लिहा :
उत्तर:
(i) पर्वतावर चढणारी व्यक्ती – गिर्यारोहक
(ii) डोंगरावर चढणे – गिर्यारोहण
(iii) उत्तुंग घेतलेली झेप – गगनभरारी
(iv) जखमा औषध लावून झाकणारी – मलमपट्टी
(v) नियमबद्ध घेतलेले शिक्षण – प्रशिक्षण

(४) पुढील शब्दाचे दोन अर्थ लिहा : (सराव कृतिपत्रिका-३)
[ ] ←[घन]→ [ ]
उत्तर :
[ढग] ←[घन]→ [दाट]

(५) पुढील शब्दांच्या अक्षरांपासून चार अर्थपूर्ण शब्द लिहा :
(i) देवाघरी → [ ] [ ] [ ] [ ]
(i) गगनभरारी → [ ] [ ] [ ] [ ]
उत्तर:
(i) देवाघरी → [देवा] [घरी] [रीघ] [वघ]
(i) गगनभरारी → [गगन] [नभ] [भरारी] [रन]

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

२. लेखननियम :
(१) अचूक शब्द लिहा :
(i) शौरोधार्य / शिरोधार्य / शिरोर्याय / शौरपार्य.
(ii) पूरस्कार / पुरसकार / पुरस्कार / पुरस्कर.
(iii) ऊत्स्फूर्त/ उत्स्फूर्त/ उस्त्फूर्त/ उत्स्फुर्त. (सराव कृतिपत्रिका-३)
(iv) मनःस्थिती/मनस्थिती/मनःस्थिति / मनःस्थीती
(v) सम्मान/संमान सम्मान/सनमान.
उत्तर:
(i) शिरोधार्य
(ii) पुरस्कार
(iii) उत्स्फूर्त
(iv) मनःस्थिती
(v) सन्मान.

(२) पुढील वाक्ये लेखननियमानुसार लिहा :
(i) मूसंडि मारत शीताफीने मि कॉर्नर सीट पटकावलि.
(ii) येक रेल्वे माज्या पायांवरुन धडधडत निघुन गेली.
उत्तर:
(i) मुसंडी मारत शिताफीने मी कॉर्नर सीट पटकावली.
(ii) एक रेल्वे माझ्या पायांवरून घडधडत निघून गेली.

३. विरामचिन्हे :
पुढील वाक्यात योग्य ठिकाणी विरामचिन्हे घालून वाक्ये पुन्हा लिहा :
(i) ओहो किती सुंदर दृश्य आहे ते
(ii) तो म्हणाला तुला काही कळतं की नाही
उत्तर:
(i) ओहो, किती सुंदर दृश्य आहे ते!
(ii) तो म्हणाला, “तुला काही कळतं की नाही?”

४. पारिभाषिक शब्द :

(१) पुढील इंग्रजी पारिभाषिक शब्दांना मराठी प्रतिशब्द लिहा :
उत्तर:
(i) Bonafide Certificate – वास्तविकता प्रमाणपत्र
(ii) Application form – आवेदन पत्र
(iii) Feedback – प्रत्याभरण
(iv) News Agency – वृत्तसंस्था
(v) Official Record – कार्यालयीन अभिलेख
(vi) Overtime – अतिरिक्त काळ,

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 11 गोष्ट अरुणिमाची

५. अकारविल्हे/भाषिक खेळ :
पुढील शब्द अकारविल्हेनुसार लिहा :
(i) शिक्षण → प्रशिक्षण → सहनशक्ती → दुरवस्था.
(ii) स्टेशन → लखनऊ → गर्दी → लक्ष,
उत्तर:
(i) दुरवस्था → प्रशिक्षण → शिक्षण → सहनशक्ती.
(ii) गर्दी – लखनऊ → लक्ष → स्टेशन.

गोष्ट अरुणिमाची शब्दार्थ

  • जन्मजात – जन्मापासून.
  • सांगणारेय – सांगणार आहे.
  • निस्तरण्यासाठी – केलेल्या चुका सुधारून काम पूर्ण करणे.
  • कसेबसे – नाइलाजाने, मोठ्या कष्टाने, अनिच्छेने, जमेल तसे.
  • दुरवस्था – वाईट अवस्था,
  • तल्लखपणे – तीक्ष्णपणे, आत्यंतिक हुशारीने, सर्व बुद्धिमत्ता वापरून.
  • शल्य – टोचणी.
  • खडतर – कठीण, त्रासदायक, उग्र.
  • सहीसलामत – सुखरूप.

गोष्ट अरुणिमाची इंग्रजी शब्दांचे अर्थ

  • कॉल लेटर – नोकरीचे आमंत्रण देणारे नेमणुकीपूर्वीचे पत्र.
  • नॅशनल – राष्ट्रीय, कॉर्नर
  • सीट – कडेचे आसन, (रेल्वे)
  • ट्रॅक – (रेल्वे) रूळ.
  • हॉस्पिटल – रुग्णालय,
  • मोटिव्हेटर – स्फूर्तिदाता.
  • डिस्चार्ज – रुग्णालयातून उपचारांनंतर रुग्णाची केलेली पाठवणूक, डेथ
  • झोन – मृत्युप्रवण क्षेत्र.
  • स्पॉन्सरशिप – प्रायोजकता,
  • ऑक्सिजन – प्राणवायू.
  • फॉर्चुन – भवितव्य, बेस
  • कॅम्प – तळछावणी.
  • डेस्टिनी – नियती, दैव, प्रारब्ध, प्राक्तन,

गोष्ट अरुणिमाची वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ

  • शिरोधार्य मानणे : आदरपूर्वक स्वीकार करणे.
  • विचारचक्र सुरू होणे : विचार सुरू होणे.
  • प्रसाद देणे : आशीर्वाद म्हणून एखादी गोष्ट देणे; (येथे अर्थ) भरपूर बदडून काढणे.
  • ढालीप्रमाणे रक्षण करणे : सर्व संकटे स्वतः झेलून दुसऱ्याचे रक्षण करणे.
  • गगनभरारी घेणे : खूप प्रगती करणे.
  • वेड रक्तात असणे : मुळातच ओढ असणे.
  • डोक्यावर परिणाम होणे : वेड लागणे.
  • हसण्यावारी नेणे : काहीही महत्त्व न देणे.
  • दाखवून देणे : सिद्ध करणे.
  • तावून सुलाखून निघणे : आत्यंतिक कठीण परीक्षेत यशस्वी होणे.
  • तोंड देणे : सामोरे जाणे.
  • पित्त खवळणे : खूप संतापणे.
  • धडा देणे : शिकवण देणे.
  • चाळण होणे : चाळणीप्रमाणे भोके पडणे, छिन्नविच्छिन्न होणे.

Marathi Kumarbharti Class 10th Digest भाग-३

Vasant Hruday Chaitra Class 10 Marathi Chapter 5 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 5 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र Textbook Questions and Answers

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न १ (अ) आणि (आ) यांसाठी…

प्रश्न 1.
पाठाच्या आधारे दिलेल्या वैशिष्ट्यांवरून झाडाचे नाव लिहा.
वैशिष्ट्ये – झाडाचे/वेलीचे नाव
(अ) निळसर फुलांचे तुरे – …………………………………
(आ) गुलाबी रंगांची कोवळी पालवी – …………………………………
(इ) गुलाबी गेंद – …………………………………
(ई) कडवट उग्र वास – …………………………………
(उ) दुरंगी फुले – …………………………………
(ऊ) तीन पाकळ्यांचे फूल – …………………………………
(ए) पायापासून डोकीपर्यंत लादली गेलेली फळे – …………………………………
उत्तर:
(अ) निळसर फुलांचे तुरे – [कडूनिंबाचे झाड]
(आ) तांबूस रंगाची कोवळी पालवी: पिंपळ
(इ) गुलाबी गेंद : मधुमालती
(ई) कडवट उग्र वास – [करंजाचे झाड]
(उ) दुरंगी फुले : घाणेरी
(ऊ) तीन पाकळ्यांचे फूल – [माडाचे झाड]
(ए) पायापासून डोकीपर्यंत फळे लादली जातात ते झाड – [फणस]

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 2.
खालील संकल्पनांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ स्पष्ट करा.
(१) चैत्र हा खरा वसंतात्मा, मधुमास आहे.
उत्तर:
वसंतऋतूतील सर्व सर्जन, निसर्गातील सौंदर्य, विविध वृक्षावर डोलणारी मधुर रसांनी भरलेली फळे, यांमुळे वसंताचे खरेखुरे परिपूर्ण, उत्कट दर्शन चैत्रातच होते. म्हणून चैत्र वसंतात्मा व मधुमास आहे.

(२) काळीकबरी घरटी चित्रलिपीतली सुंदर विरामचिन्हे वाटतात.
उत्तर:
अवतीभोवती दिसणारी सुंदर सुंदर निसर्गदृश्ये म्हणजे निसर्गाची चित्रलिपीच होय. निसर्ग न्याहाळता न्याहाळता मन या घरट्यांजवळ थोडेसे रेंगाळते. पुढे सरकावे असे वाटतच नाही. इथे आपण जणू विराम घेतो.

प्रश्न 3.
योग्य जोड्या जुळवा.
‘अ’ गट – ‘ब’ गट
a. लांबलचक देठ – (अ) माडाच्या लोंब्या
b. अर्धवर्तुळ, पांढरी टोपी – (आ) कैन्याचे गोळे
c. भुरभुरणारे जावळ – (इ) करंजाची कळी
उत्तर:
a. लांबलचक देठ – (आ) कैऱ्यांचे गोळे
b. अर्धवर्तुळ, पांढरी टोपी – (इ) करंजाची कळी
c. भुरभुरणारे जावळ – (अ) माडाच्या लोंब्या

प्रश्न 4.
खालील तक्ता पूर्ण करा.
शब्द – अर्थ
निष्पर्ण – पाने निघून गेलेला
निर्गंध – ……………………..
निर्वात – ……………………..
निगर्वी – ……………………..
निःस्वार्थी – ……………………..
उत्तर:
शब्द – अर्थ
(i) निष्पर्ण – पाने निघून गेलेला
(ii) निगंध – गंध निघून गेलेला
(iii) निर्वात – हवा नसलेला
(iv) निगर्वी – गर्व नसलेला
(v) नि:स्वार्थी – स्वार्थ नसलेला

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 5.
खालील वाक्यांत योग्य ठिकाणी कंसातील योग्य वाक्प्रचार वापरून वाक्ये पुन्हा लिहा. (रुंजी घालणे, कुचेष्टा करणे, पेव फुटणे, व्यथित होणे)
(अ) लहानसहान अपयशाने दुःखी होणे अयोग्यच.
(आ) गुंजारव करत भ्रमर फुलांच्या अवतीभोवती फिरत असतात.
(इ) मोठ्या माणसांबद्दल चुकीचे बोलणे हासुद्धा अपराधच.
(ई) सध्या घरामध्ये उंदरांची संख्या वाढल्याने अनेक पाहुण्यांच्या पिशव्या कुरतडल्या गेल्या आहेत.
उत्तर:
(i) लहानसहान अपयशाने व्यथित होणे अयोग्यच.
(ii) गुंजारव करीत भ्रमर फुलांभोवती रुंजी घालतात.
(iii) मोठ्या माणसांबद्दल कुचेष्टा करणे हासुद्धा अपराधच.
(iv) सध्या घरामध्ये उंदरांचे पेव फुटल्यामुळे अनेक पाहुण्यांच्या पिशव्या कुरतडल्या गेल्या आहेत.

प्रश्न 6.
खालील शब्दांमधील प्रत्यय ओळखून तक्ता पूर्ण करा.
शब्द – प्रत्यय – त्याच प्रत्ययाचा वेगळा शब्द
(१) अतुलनीय – …………………….. – ……………………..
(२) प्रादेशिक – …………………….. – ……………………..
(३) गुळगुळीत – …………………….. – ……………………..
(४) अणकुचीदार – …………………….. – ……………………..
उत्तर:
शब्द – प्रत्यय – त्याच प्रत्ययाचा वेगळा शब्द
(i) अतुलनीय – नौय – प्रसंशनीय
(ii) प्रादेशिक – इक – सामाजिक
(iii) गुळगुळीत – ईत – मुळमुळीत
(iv) अणकुचीदार – दार – टोकदार

प्रश्न 7.
खालील वाक्यांतील अधोरेखित नामांचा प्रकार ओळखून चौकटींत लिहा.
(अ) अश्विनीला पुस्तक वाचायला आवडते. [        ] [       ]
(आ) अजय आजच मुंबईहून परत आला. [        ] [       ]
(इ) गुलाबाचे सौंदर्य काही निराळेच असते. [        ] [       ]
(ई) रश्मीच्या आवाजात वेगळाच गोडवा आहे. [        ] [       ]
उत्तर:
(i) अश्विनी → [विशेष नाम] पुस्तक → [सामान्य नाम]
(ii) अजय → [विशेष नाम] मुंबई → [विशेष नाम]
(iii) गुलाब → [विशेष नाम] सौंदर्य → [भाववाचक नाम]
(iv) रश्मी → [विशेष नाम] गोडवा → [भाववाचक नाम]

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 8.
खालील ओळी वाचून दिलेल्या शब्दांसाठी त्यातून योग्य पर्यायी शब्द शोधून लिहा.
जो आपल्या आनंदात सोबत असतो, दुःखात सोबत करतो आणि आपण जर वाट चुकत असू तर कान पकडून आपल्याला योग्य वाट दाखवतो, तोच खरा मित्र असतो. काय करावे हे सांगत असताना काय करू नये हे सांगणेही महत्त्वाचे असते.
(अ) कर्ण –
(आ) सोबती –
(इ) मार्ग –
(ई) हर्ष –
उत्तर:
(i) कर्ण – कान
(ii) सोबती – मित्र
(iii) मार्ग – वाट
(iv) हर्ष – आनंद.

प्रश्न 9.
स्वमत.
(अ) चैत्रातल्या पिंपळाच्या नवपालवीच्या रूपाचे सौंदर्य त्मच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर:
चैत्रात नवपल्लवांनी गर्द झाकलेल्या, विविध रंगांच्या फुलांनी डवरून गेलेल्या वृक्षलतांचे दर्शन घडले की समजावे हा वसंतऋतूच आहे. वसंतऋतूची सुरुवात फाल्गुनात होते. चैत्रामध्ये वसंतऋतू ऐन भरात आलेला असतो. त्यातही पिंपळाची पालवी डोळ्यांचे पारणे फेडून टाकते. हिरव्या-पोपटी रंगांच्या अनेक छटा झाडांवर लहरत असतात. पिंपळाचे झाड जसजसे या नवपल्लवांनी डवरून जाते, तसतशी ही गहिऱ्या गुलाबी रंगाची पाने उन्हात झळाळू लागतात. जणू काही गुलाबी रंगाचे सुंदर सुंदर गेंदच झाडावर फुलले आहेत, असा भास होऊ लागतो. हे दृश्यरूप डोळ्यांत साठवता साठवता पानांची सळसळ ऐकावी ती पिंपळाचीच. किंबहुना पिंपळपानांच्या सळसळीवरूनच ‘झाडांच्या पानांची सळसळ’ हा शब्दप्रयोग रूढ झाला आहे. आनंददायक, आल्हाददायक, मनमोहक, मनोरम, हृदयंगम, विलोभनीय, नितांत रमणीय, रम्य ही सर्व विशेषणे चैत्र महिन्यातील पालवीने डवरलेल्या पिंपळाला एकाच वेळी लावता येतील.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

(आ) चैत्र महिन्यातील पक्ष्यांच्या घरट्यांना लेखिका वसंताच्या चित्रलिपीतली विरामचिन्हे म्हणतात, या विधानाची सत्यता पटवून दया.
उत्तर:
चैत्र महिन्यात सृष्टी सौंदर्याने न्हाऊन निघते. अनेक रंगांचे विविध आकार फुलांच्या रूपांत डोळ्यांचे पारणे फेडतात. सर्वत्र नवनिर्मितीचा उल्हास भरलेला असतो. या सर्वांचा कळस गाठला जातो तो पक्ष्यांच्या घरट्यांत, पक्ष्यांची घरटीसुद्धा कशी, अनेक लोभस आकारांत निर्मिलेली. काही कबरी घरटी लक्ष वेधून घेतात. काही लोंबत्या आकारांची, काही वाटोळ्या आकारांची, काही पसरट गोल, अशी विविध रूपांतील असतात. ही घरटी रमणीय निर्मितीचे दर्शन घडवतात. ही घरटी म्हणजे जणू चित्रलिपीच वाटते. चैत्रामध्ये निसर्गाचे जे रूप दिसते, ते जणू निसर्गाचे साहित्य होय. हे साहित्य वाचताना आपण घरट्याजवळ रेंगाळतो. म्हणून ती विरामचिन्हे ठरतात.

(इ) वसंतऋतूशी निगडित तुमची एखादी आठवण समर्पक शब्दांत लिहा.
उत्तर:
आम्ही एकदा आमच्या गावी गेलो होतो. वसंतऋतूच होता तो. त्या काळात रानातून नुसता फेरफटका मारणे म्हणजे फक्त आनंद आणि आनंदच असतो. काही खायला नको किंवा काही प्यायला नको. फक्त डोळे भरून निसर्गाचे दर्शन घ्यायचे.

असेच फिरत असताना आम्रफुलांचा सुगंध आला. आमचे जवळच्याच आंब्याच्या झाडाकडे लक्ष गेले. झाड मोहराने भरलेले होते. अनेक फांदयांवर टरटरून फुगलेल्या टवटवीत कैऱ्या दिसल्या. आमच्या तोंडाला पाणी सुटले. नकळत आमच्या हातात दगड आलेच, ते भराभर झाडावर मारू लागलो. बाजूने जाणारा एकजण कळवळला. त्याने आम्हांला थांबवले. स्वतः झाडावर चढला. आम्हांला कैऱ्या काढून दिल्या. लगोलग घरी गेलो. आईने मीठमसाल्याची फोडणी दिलेले तेल कैऱ्यांना लावले. आणि काय सांगू? हे लिहितानाही माझ्या तोंडाला पाणी सुटले आहे. त्या दिवसाची ती कैरीची चव मी अजूनही विसरलेलो नाही. अजूनही वसंतऋतू म्हटला की मला ती कैरी आठवतेच.

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र Additional Important Questions and Answers
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
आकृती पूर्ण करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 1
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 2

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 2.
रिकाम्या चौकटी पूर्ण करा:
(i) वसंत ऋतूचा आत्मा असलेला महिना – [ ]
(i) गच्च फुलापानांनी डवरलेली व मधुरसाने भरलेल्या फळांनी लगडलेल्या वनश्रीचा महिना – [ ]
(iii) गहिऱ्या गुलाबी रेशमी पताका नाचवणारे झाड – [ ]
(iv) गडद गुलाबी गेंदांनी खच्चून भरलेली वेल – [ ]
उत्तर:
(i) वसंत ऋतूचा आत्मा असलेला महिना – [चैत्र]
(ii) गच्च फुलापानांनी डवरलेली व मधुरसाने भरलेल्या फळांनी लगडलेल्या वनश्रीचा महिना – [चैत्र]
(iii) गहिऱ्या गुलाबी पानांच्या रेशमी पताका नाचवणारे झाड – [पिंपळ]
(iv) गडद गुलाबी गेंदांनी खच्चून भरलेली वेल – [मधुमालती]

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
साम्यभेद लिहा:
पिंपळ – मधुमालती
(i) ……………….. – (i) ………………..
(ii) ……………….. – (ii) ………………..
(iii) ……………….. – (iii) ………………..
(iv) ……………….. – (iv) ………………..
उत्तर:
पिंपळ – मधुमालती
(i) पिंपळ हे झाड आहे. – (i) मधुमालती ही वेल आहे.
(ii) पानांचा रंग गडद गुलाबी व तांबूस गुलाबी असतो. – (ii) पानांचा रंग गुलाबी असतो.
(iii) लालगुलाबी पानांनी पिंपळ डवरलेला असतो. – (iii) गुलाबी पाने वेलीवर खच्चून भरलेली असतात.
(iv) गोल, लहान, हिरवी फळे येतात. – (iv) गोल, लहान, हिरवी फळे येतात.

प्रश्न 2.
निसर्गातील भडक रंगांबाबतचे लेखिकांचे मत लिहा.
उत्तर:
एरवी भडक व विसंगत वाटणारे रंग निसर्गाच्या दुनियेत विशोभित दिसत नाहीत. ते एकमेकांची शोभा वाढवतात.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 3.
लेखिकांच्या मते, भारतीय रंगाभिरुचीचे मूळ कुठे आहे, ते लिहा.
उत्तर:
गुजरात-राजस्थानात घाणेरी मोठ्या प्रमाणात आढळत असल्याने तेथील लोकांच्या वस्त्रप्रावरणात गडद रंगांचा प्रभाव जाणवतो.

कृती ३: (व्याकरण)

प्रश्न 1.
संधी सोडवा:
(i) रंगाभिरुची
(ii) नामाभिधान
(iii) वसंतात्मा.
उत्तर:
(i) रंगाभिरुची = रंग + अभिरुची.
(ii) नामाभिधान = नाम + अभिधान,
(iii) वसंतात्मा = वसंत + आत्मा.

प्रश्न 2.
कुचेष्टा’ व ‘सुमन’ यांसारखे ‘कु’ आणि ‘सु’ हे उपसर्ग असलेले प्रत्येकी दोन शब्द लिहा.
उत्तर:
(i) कु – कुकर्म, कुवचन
(ii) सु – सुभाषित, सुवास.

प्रश्न 3.
पुढील शब्दांमधील प्रत्यय ओळखून तक्ता पूर्ण करा:
शब्द प्रत्यय त्याच प्रत्ययाचा वेगळा शब्द
(i) वैशिष्ट्य
*(ii) अतुलनीय
(iii) गुलाबी
*(iv) प्रादेशिक
उत्तर:
शब्द प्रत्यय त्याच प्रत्ययाचा वेगळा शब्द
(i) वैशिष्ट्य य सामान्य
(ii) अतुलनीय अनीय पूजनीय
(ii) गुलाबी ई शहरी
(iv) प्रादेशिक इक स्वाभाविक

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 4.
पुढील वाक्प्रचारांचा वाक्यांत उपयोग करा:
(i) पताका नाचवणे
(ii) डोळ्यात भरणे
(iii) शिरोधार्य मानणे.
उत्तर:
(i) आंतरशालेय बुद्धिबळ स्पर्धेत पहिला क्रमांक मिळाल्याची पताका नाचवतच मानसी घरात शिरली.
(ii) नगरसेवक झाल्यानंतर पहिल्याच वर्षात त्याने कमावलेली संपत्ती सर्वांच्याच डोळ्यात भरत होती.
(iii) गांधीजींचे आवाहन शिरोधार्य मानून दुर्गा भागवत यांनी स्वातंत्र्याच्या चळवळीत उडी घेतली.

कृती ४: (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न.
राजपुतान्यातल्या चुनड्यांच्या भडक रंगांचे लेखिकांना उमगलेले रहस्य तुमच्या शब्दांत समजावून सांगा.
उत्तर:
राजपुताना हा प्रदेश म्हणजे रखरखीत वाळवंटच. नजर जाईल तिथपर्यंत हिरवागार, डेरेदार वृक्ष दिसतच नाही. असलीच तर कुठे कुठे खुरटी झुडपे असतात. त्यामुळे या परिसरातील माणसे निसर्गाच्या सुंदर रूपांच्या दर्शनासाठी तहानलेली असतात. अशा स्थितीत या प्रदेशात जास्त प्रमाणात आढळतात ती घाणेरीची झाडे. अनेक गडद रंगांच्या फुलांनी ही झाडे डवरलेली असतात. सुंदर निसर्गरूपांसाठी आसावलेल्या मनांना या रंगांनी आकर्षित केले नसते तरच नवल. म्हणून या परिसरातील माणसांच्या वस्त्रप्रावरणात, विविध प्रकारच्या सुशोभनात भडक रंगांचा आढळ मोठ्या प्रमाणात होतो. खरेतर, निसर्गाच्या सान्निध्यात सतत वावरणाऱ्यांना विविध रंगांची ओढ असतेच, शहरी भागात राहणारी माणसे मुक्त निसर्गदर्शनाला मुकतात. ती बहुतांशी कृत्रिम वातावरणात राहतात. म्हणून त्यांच्या वस्त्रप्रावरणात, सुशोभनात फिक्या रंगांचा प्रभाव असतो. ही माणसे या फिक्या रंगांच्या निवडीला उच्च अभिरुची समजतात. थोडक्यात, माणसांच्या रंगांविषयीच्या अभिरुचीमध्ये त्यांच्या अवतीभोवतीच्या निसर्गाच्या रूपाचा प्रभाव खूप असतो.

उतारा क्र. २
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

*(२) योग्य जोड्या जुळवा:
‘अ’ गट – ‘ब’ गट
(i) भुरभुरणारे जावळ – (अ) करंजाची कळी, (आ) पक्ष्यांची घरटी, (इ) माडाच्या लोंब्या
उत्तर:
(i) भुरभुरणारे जावळ – माडाच्या लोंब्या

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
नावे लिहा:
(i) बारमहा फळे धरणारे झाड : ……………………..
(ii) रात्रीच्या वेळी मनोरम सुगंध देणारे झाड : ……………………..
उत्तर:
(i) बारमहा फळे धरणारे झाड: माड
(ii) रात्रीच्या वेळी मनोरम सुगंध देणारे झाड: कडुनिंब

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 2.
पुढे काही झाडांची वैशिष्ट्ये दिली आहेत. त्यांतील चुका दुरुस्त करून योग्य वैशिष्ट्ये लिहा:
(i) कडुनिंबाचे झाड: निळसर फुलांचे तुरे. कडवट उग्र वास. पांढरी-हिरवी कळी करंजीच्या आकाराची.
(ii) करंजाचे झाड: माथ्यावर फिक्या रंगाचे जावळ भुरभुरत असते, फुललेल्या फुलाच्या आत एक नाजूक सुंदर कळी असते. तिचा रंग निळा-जांभळा असतो. तिच्या डोक्यावर वर्तुळाकार लाल टोपी असते.
(iii) माडाचे झाड: बारमहा हिरवेगार असते. वसंतऋतूत फळे घरतात. नारळाची फुले सुगंधी व मुलायम असतात. ही फुले कधी तीन पाकळ्यांची सुद्धा असतात.
उत्तर:
(i) कडुनिंबाचे झाड: निळसर फुलांचे तुरे, त्यांचा सुगंध रात्रीच्या वेळी मनाला खूप सुखावणारा असतो.
(ii) करंजाचे झाड: फुललेल्या फुलाच्या आत एक नाजूक सुंदर कळी असते. तिचा रंग निळाजांभळा असतो. तिच्या डोक्यावर अर्धवर्तुळाकार पांढरी टोपी असते.
(iii) माडाचे झाड: बारमहा हिरवेगार असते. बारमहा फळे धरतात. नारळाच्या फुलांना गंध नसतो. ती टणक असतात. या फुलांना तीन पाकळ्या असतात.

कृती ३: (व्याकरण)

प्रश्न 1.
चतुर + य = चातुर्य. असे आणखी दोन शब्द लिहा.
उत्तर:
(i) सुंदर + य = सौंदर्य
(ii) समान + य = सामान्य.

प्रश्न 2.
पिवळा + सर = पिवळसर. असे आणखी दोन शब्द लिहा.
उत्तर:
(i) काळा + सर = काळसर
(ii) लाल + सर = लालसर.

प्रश्न 3.
पुढील शब्दांमधील प्रत्यय ओळखून तक्ता पूर्ण करा:
शब्द – प्रत्यय – तत्सम वेगळा शब्द
(i) गुळगुळीत
(ii) अणकुचीदार
उत्तर:
शब्द – प्रत्यय – तत्सम वेगळा शब्द
(i) गुळगुळीत – ईत – करकरीत
(ii) अणकुचीदार – दार – नोकरदार

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

कृती ४: (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न 1.
तुम्ही अनुभवलेला चैत्र’ तुमच्या शब्दांत वर्णन करा.
उत्तर:
वेगवेगळे ऋतू आणि त्या ऋतूंची वेगवेगळी रूपे, त्यांचे विभ्रम शहरात कधी दिसतच नाहीत. शहरातील वातावरण तसे निरंगी, फिकट, चैत्र अनुभवायचा असेल, तर गावीच गेले पाहिजे. आम्ही अनेकदा सहलीला गेलो आहोत, पण गावी गेल्यावर निसर्गाचा जो सहवास लाभतो, त्याचा आनंद अवर्णनीय असतो. सुदैवाने माझे काका आमच्या गावी राहतात. यामुळे वसंत ऋतूत गावी जाण्याचे भाग्य आम्हांला लाभते. तिथे गेल्यावर मन मोहित होऊन जाते. जे कधीही जाणवलेले नसते, ते सौंदर्य तिथे दिसते. कोणीही समजावून न सांगता दिसते.

आता हे चाफ्याचे झाड पाहा, वास्तविक, त्या झाडाच्या रूपात आकर्षक म्हणावा असा एकही घटक नाही. पण तोच पांढरा चाफा फुलांनी डवरल्यावर पाहा, मन लोभावतेच. आपण नकळत वाकून जमिनीवर पडलेले फूल उचलतो. पाकळ्यांवरून हात फिरवतो. आत डोकावून पाहतो. चिमूटभर हळदपूड अलगद सोडलेली असावी, तसा पिवळा रंग तिथे शोभून दिसतो. गडद पिवळ्या रंगाच्या छोट्या छोट्या फुलांनी डवरलेली सुरंगी तर पाहतच राहावी. सूर्याचा प्रकाश पडताच, ती फुले पूर्ण उमलतात, सारे रान सुगंधाने भरून जाते. जिकडे पाहावे तिकडे कोवळी कोवळी हिरव्या रंगांची पाने आणि शेकडो रंगछटा लेवून बसलेली फुले! निसर्ग या विविध रंगांनीच आच्छादलेला असतो, हे मला आमच्या गावी कोकणात पाहायला मिळते. मी तर ठरवलेच आहे… मोठा झालो की कोकणातच कायम राहायचे.

उतारा क्र.३
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
रिकाम्या चौकटी भरा:
(i) आंब्याला मोहोर येण्याचा सुरुवातीचा काळ –
(ii) फणसाला कोके येतात ते महिने
(iii) आंब्याचे झाड मोहोरांच्या झुबक्याने भरून जाते तो महिना
उत्तर:
(i) आंब्याला मोहोर येण्याचा सुरुवातीचा काळ – [पौषअखेर]
(ii) फणसाला कोके येतात ते महिने – पौष व माघ
(iii) आंब्याचे झाड मोहोरांच्या झुबक्याने भरून जाते तो महिना – [माघ]

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 2.
जोड्या लावा:
‘अ’ गट – ‘ब’ गट
(i) फुलाऐवजी कोके येतात ते झाड – (अ) आंबा
(ii) कोकिळाचे कूजन चालते ते झाड – (आ) पक्ष्यांची घरटी
(iii) चैत्राची रूपरसगंधमय शोभा पूर्णत्वाला नेणारी – (इ) काळाकबरा
(iv) पक्ष्यांच्या घरट्यांचा रंग (ई) कैऱ्यांचे गोळे, (उ) फणस
उत्तर:
(i) फुलाऐवजी कोके येतात ते झाड – [फणस]
(ii) कोकिळाचे कूजन चालते ते झाड – [आंबा]
(ii) चैत्राची रूपरसगंधमय शोभा पूर्णत्वाला नेणारी – [पक्ष्यांची घरटी]
(iv) पक्ष्यांच्या घरट्यांचा रंग – [काळाकबरा]

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
पुढील वाक्यांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा:
(i) माधुर्याचा हा थेंब अभिरुचीला पुरेसा वाटतो.
उत्तर:
(i) एखादे लोभसवाणे दृश्य, ते चिमुकले असले तरी, मनाला खिळवून ठेवते. त्या चिमुकल्या रूपातले अल्पस्वरूप दर्शन म्हणजे माधुर्याचा एक थेंब असतो.

प्रश्न 2.
चूक की बरोबर ते लिहा:
(i) चैत्रात फणस फुलांनी डवरतो.
(ii) फणसाला चैत्रात नव्या पालवीचे घोसच्या घोस येतात.
(iii) निसर्गाचा विराट आविष्कार डोळ्यात न मावणारा असतो.
(iv) चिमुकल्या निसर्गदृश्यात निसर्गाच्या विराट आविष्काराचे दर्शन घडते.
उत्तर:
(i) चूक
(ii) चूक
(iii) बरोबर
(iv) बरोबर.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

कृती ३: (व्याकरण)

प्रश्न 1.
पुढील वाक्यातील प्रत्येक शब्दाचा प्रकार लिहा:
माधुर्याचा हा थेंब अभिरुचीला पुरेसा वाटतो.
उत्तर:

  • माधुर्य – नाम
  • हा – सर्वनाम
  • थेंब – नाम
  • अभिरुची – नाम
  • पुरेसा – विशेषण
  • वाटतो – क्रियापद

प्रश्न 2.
सहसंबंध लक्षात घेऊन उत्तर: लिहा:
(i) फुगणे: फुगीर:: पसरणे : [ ]
(ii) दरवळणे: दरवळ:: सांगणे : [ ]
उत्तर:
(i) फुगणे: फुगीर:: पसरणे: [पसरट]
(ii) दरवळणे: दरवळ:: सांगणे: [सांगावा]

कृती ४: (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न 1.
निसर्गाचे प्रतिबिंब साठवण्यास मानवी बुद्धीचे चिमुकले विश्व असमर्थ असते’, या विधानाशी तुम्ही सहमत वा असहमत असल्यास त्याचे स्पष्टीकरण करा.
उत्तर:
हे विश्व अमर्याद आहे. त्याला अंत नाही. म्हणून माणूस कधीही हे संपूर्ण विश्व ओलांडू शकणार नाही. संपूर्ण विश्व पाहिलेच नाही, तर त्याचे स्वरूप कळणार कसे? म्हणजे हे विश्व माणसाच्या आवाक्यात कदापिही येणार नाही. माणसाला माहीत झालेल्या विश्वाच्याही पलीकडे अनंतापर्यंत हे विश्व पसरले आहे. माणूस स्वतः निसर्गापुढे क्षुद्र आहेच, पण त्याला ज्ञात झालेले विश्वसुद्धा या अनंत पसरलेल्या विश्वापुढे क्षुद्रच आहे. म्हणूनच निसर्गाचे प्रतिबिंब साठवण्यास माणसाच्या बुद्धीचे चिमुकले विश्व असमर्थ असते, हे मला मनोमन पटते.

व्याकरण व भाषाभ्यास

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न ४ (अ) आणि (आ) यांसाठी….
अव्याकरण घटकांवर आधारित कृतीः

प्रश्न 1.
समास:
(१) पुढील सामासिक शब्दांवरून समास ओळखा:
(i) स्वर्गवास
(ii) सत्यासत्य
(iii) भाऊबहीण
(iv) पानोपानी
(v) चौकोन
(vi) गंधफुले.
उत्तर:
(i) स्वर्गवास – विभक्ती तत्पुरुष समास
(i) सत्यासत्य – वैकल्पिक द्वंद्व समास
(iii) भाऊबहीण – इतरेतर द्वंद्व समास
(iv) पानोपानी – अव्ययीभाव समास
(v) चौकोन – द्विगू समास
(vi) गंधफुले – समाहास द्वंद्व समास

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 2.
सामासिक शब्द व त्यांचे प्रकार यांच्या जोड्या लावा:
(सराव कृतिपत्रिका-१)
‘अ’ – ‘ब’
(i) हरघडी – (अ) द्विगू
(ii) क्रीडांगण – (आ) अव्ययीभाव
(iii) आईवडील – (इ) विभक्ती तत्पुरुष
(iv) पंचप्राण – (ई) वंद्व
उत्तर:
(i) हरघडी – अव्ययीभाव
(ii) क्रीडांगण – विभक्ती तत्पुरुष
(iii) आईवडील – वंद्व
(iv) पंचप्राण – द्विगू

प्रश्न 3.
अलंकार:
पुढील ओळीतले उपमान, उपमेय व अलंकार ओळखून स्पष्टीकरण दया: शाळा म्हणजे दुसरी माता होय!
उत्तर:
उपमेय’- शाळा, उपमान – माता
अलंकार – हा रूपक अलंकार आहे.
स्पष्टीकरण – वरील उदाहरणात उपमेय व उपमान यांत अभेद असून दोन्हींची एकरूपता साधली आहे. म्हणून हा ‘रूपक’ अलंकार आहे.

३. वृत्त:

प्रश्न 1.
पुढील काव्यपंक्तीचा लघु-गुरु क्रम लिहा: (सराव कृतिपत्रिका-२)
रघूनायका मागणे हेचि आता
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 3

प्रश्न 2.
पुढील ओळींचे गण पाडा:
(i) भूपाळ जो मम मनोमुकरी उभासे
(ii) अभंगात गोडी तुझ्या भाकरीची
(iii) गवतहि सुमभूषा दाखवी आज देही
उत्तर:
(i)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 4

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

४. शब्दसिद्धी:

प्रश्न 1.
चार अभ्यस्त शब्द लिहा → जसे – सळसळ.
उत्तर:
(i) भळभळ
(ii) झळझळ
(iii) खळखळ
(iv) वळवळ,

प्रश्न 2.
‘दुः’ हा उपसर्ग असलेले चार शब्द लिहा:
(i) …………………..
(ii) …………………..
(iii) …………………..
(iv) …………………..
उत्तर:
(i) दुष्काळ
(ii) दुर्दैव
(iii) दुःख
(iv) दुर्दशा.

प्रश्न 3.
पुढील उपसर्ग असलेले दोन शब्द लिहा:
(i) अभि ………………..
(ii) अभि ………………..
उत्तर:
(i) अभिरुची
(ii) अभिमान.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 4.
सामान्यरूप:
• तक्ता पूर्ण करा:
मूळ शब्द + विभक्ती – शब्द – सामान्यरूप
(i) फूल + ने – ………………. – ……………….
(ii) फळ + त – ………………. – ……………….
(iii) पिंपळ + च्या – ………………. – ……………….
(iv) रस्ता + ला – ………………. – ……………….
उत्तर:
मूळ शब्द + विभक्ती – शब्द – सामान्यरूप
(i) फूल + ने – फुलाने – फुला
(ii) फळ + त – फळात – फळा
(iii) पिंपळ + च्या – पिंपळाच्या – पिंपळा
(iv) रस्ता + ला – रस्त्याला – रस्ता

६. वाकप्रचार:
(१) पुढील अर्थासाठी योग्य वाक्प्रचार निवडा:
(i) सुसंगत न वाटणे – ………………………
(१) डोळ्यांत भरणे
(२) विसंगत वाटणे.
उत्तर:
(i) विसंगत वाटणे

(ii) भरभरून मिळणे – ………………………
(१) पेव फुटणे
(२) सहकार करणे.
उत्तर:
(ii) पेव फुटणे

(iii) लक्ष वेधणे —–
(१) शिरोधार्य मानणे
(२) नजरेत भरणे.
उत्तर:
(iii) नजरेत भरणे.

आ – भाषिक घटकांवर आधारित कृती:

प्रश्न 1.
विरुद्धार्थी शब्द लिहा:
(i) जुनी × ………………..
(ii) सुंदर × ………………..
(iii) भडक × ………………..
(iv) पांढरा × ………………..
(v) संपूर्ण × ………………..
(vi) प्रचंड × ………………..
उत्तर:
(i) जुनी × नवी
(ii) सुंदर × कुरूप
(iii) भडक × फिकट
(iv) पांढरा × काळा
(v) संपूर्ण × अपूर्ण
(vi) प्रचंड × चिमुकले.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 2.
गटात न बसणारा शब्द लिहा:
(i) जांभळा, जांभूळ, लाल, शेंदरी, पिवळा. ……………………..
(ii) झाड, वड, पिंपळ, माड, फणस. ……………………..
उत्तर:
(i) जांभूळ
(ii) झाड

प्रश्न 3.
पुढील शब्दांच्या अक्षरांतून चार अर्थपूर्ण शब्द तयार करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 5
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 6

प्रश्न 4.
पुढील शब्दाचे दोन अर्थ लिहा: (सराव कृतिपत्रिका-१ व २)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 7
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 8

प्रश्न 5.
लेखननियम:
(१) अचूक शब्द लिहा:
(i) दूर्मीळ / दुर्मिळ / दुर्मिळ / दुर्मीळ. ………………………
(ii) मेत्रीण / मैत्रीण / मैत्रिण / मेत्रिण. ………………………
(iii) उज्ज्वल / ऊज्वल/उज्वल / ऊज्ज्वल. ………………………
(iv) दूष्काळ / दुष्कळ / दुष्काळ / दूश्काळ. ………………………
उत्तर:
(i) दुर्मीळ
(ii) मैत्रीण
(ii) उज्ज्वल
(iv) दुष्काळ,

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 6.
पुढील वाक्ये लेखननियमांनुसार लिहा:
(i) ही घरटि म्हणजे वसंताच्या चित्रलीपीतली सूंदर वीरामचीन्हे वाटतात.
(ii) चेत्रातल्या पालविचे रुप कूठेही मनोहर असते.
(iii) हीवाळा नुकताच सुरू झालेला होता. (मार्च १९)
उत्तर:
(i) ही घरटी म्हणजे वसंताच्या चित्रलिपीतली सुंदर विरामचिन्हे वाटतात.
(ii) चैत्रातल्या पालवीचे रूप कुठेही मनोहर असते.
(iii) हिवाळा नुकताच सुरू झालेला होता.

३. विरामचिन्हे:

प्रश्न.
प्रस्तुत वाक्यातील विरामचिन्हे ओळखून चिन्हे व नावे अचूक लिहा:
जांभळा, लाल आणि पांढरा, जांभळा आणि गुलाबी, शेंदरी आणि जांभळा, किती म्हणून झाडाच्या दुरंगी फुलांच्या रंगांचे वर्णन करावे?
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 9

४. पारिभाषिक शब्द:

प्रश्न.
पुढील इंग्रजी पारिभाषिक शब्दांसाठी मराठी प्रतिशब्द लिहा:
(i) Labour Court –
(ii) Zone –
(iii) Show Cause Notice –
(iv) Wall Paper –
उत्तर:
(i) Labour Court – कामगार न्यायालय
(ii) Zone – परिमंडळ/विभाग
(iii) Show Cause Notice – कारणे दाखवा नोटीस
(iv) Wall Paper – भिंतीला चिकटवण्याचा कागद.

५. अकारविल्हे/भाषिक खेळ:

प्रश्न 1.
आकृती पूर्ण करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 10
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 11

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र

प्रश्न 2.
रंगांच्या छटा लिहा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 12
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 5 वसंतहृदय चैत्र 13

प्रश्न 3.
पुढील शब्द अकारविल्हेनुसार लिहा:
मोहर → फळ → पान → फूल
उत्तर:
पान → फळ → फूल → मोहर.

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Pdf भाग-१

Kale Kes Class 10 Marathi Chapter 14 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 14 काळे केस Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 14 काळे केस Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 14 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 14 काळे केस Textbook Questions and Answers

कृति

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न १ (अ) आणि (आ) यांसाठी…

प्रश्न 1.
आकृत्या पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस 8
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस 5
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस 6

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

प्रश्न 2.
कारणे शोधा.
(अ) लेखकाला स्वत:च्या केसांच्या काळेपणाबद्दल विचारलेल्या प्रश्नाचे आश्चर्य वाटले नाही, कारण ………………..”
(आ) लेखकाच्या खनपटीला बसलेला माणूस केसांच्या क्षुल्लक प्रश्नाचा तगादा लावत होता, कारण …………………”
उत्तर:
(i) लेखकांना स्वत:च्या केसांच्या काळेपणाबद्दल विचारलेल्या प्रश्नाचे आश्चर्य वाटले नाही; कारण लेखकांचे केस काळे होते आणि प्रश्न विचारणाऱ्याचे केस पांढरे झाले होते, हे लेखकांच्या लक्षात आले.
(ii) लेखकांच्या खनपटीला बसलेला माणूस केसांच्या क्षुल्लक प्रश्नांचा तगादा लावत होता; कारण तो माणूस स्वत:च्या केसांचा पांढरेपणा लपवण्यात अयशस्वी ठरत होता आणि लेखकांकडून केसांचा पांढरेपणा लपवण्याची युक्ती मिळत असल्यास हवी होती.

प्रश्न 3.
खालील शब्दसमूहांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा.
(अ) केसभर विषयांतर ……………………..
(आ) केसांत पांढरं पडण्याची लागण ……………………..
(इ) प्रकाशानं ताजी झिलई दिलेले झाड ……………………..
उत्तर:
(i) केसभर विषयांतर – अगदी थोडेसुद्धा विषयांतर.
(ii) केसांत पांढरं पडण्याची लागण – केस पांढरे होणे

प्रश्न 4.
खालील शब्दसमूहांचे अर्थ लिहून तक्ता पूर्ण करा.
वाक्प्रचार – अर्थ
(अ) गुडघे टेकणे. – ………………………………
(आ) खनपटीला बसणे. – ………………………………
(इ) तगादा लावणे. – ………………………………
(ई) निकाल लावणे. – ………………………………
(उ) पिच्छा पुरवणे. – ………………………………

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

प्रश्न 5.
खालील शब्दांचा वापर करून वाक्ये तयार करा.
(i) निष्णात,
(ii) झिलई,
(iii) नित्यनेम,
(iv) लहरी,
(v) तगादा
उत्तर:
(i) माधुरी सतार वाजवण्यात निष्णात आहे.
(ii) झिलई दिली की जुनी भांडी चकाकतात.
(iii) मधू नित्यनेमाने व्यायाम करतो.
(iv) आपण कधी लहरी वागू नये.
(v) ‘खाऊ दे’ असा छोट्या मनूने आईकडे तगादा लावला.

प्रश्न 6.
खालील वाक्यांतील अलंकार ओळखा.
(अ) नव्या कल्पना कारंजाच्या तुषारांप्रमाणे उडू लागतात.
(आ) तो देखावा मुक्या शब्दांनी बोलतो.
(इ) कल्पना ही देखील लक्ष्मीसारखी असते.

प्रश्न 7.
खालील वाक्यांतील परस्परविरोधी शब्दांचे शब्दसौंदर्य अनुभवा आणि त्याचा आस्वाद घ्या. अशा वाक्यरचना करण्याचा प्रयत्न करा.
(अ) मातीच्या ढिगात सुख-दुःखांचे माणिकमोती आढळतात.
(आ) त्या प्रश्नातली गर्भित प्रशंसा उघड असते.
(इ) स्तुती-निंदेची पर्वा न करणारा मी.
(ई) प्रश्न विचारणाऱ्या माणसाला उत्तर हवंच असतं.
उत्तर:
(अ) सुख – दुःख
(आ) गर्भित – उघड
(इ) स्तुती – निंदा
(ई) प्रश्न – उत्तर.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

प्रश्न 8.
विरुद्धार्थी शब्द लिहा.
(अ) अवरोह x
(आ) अल्पायुषी x
(इ) सजातीय x
(ई) दुमत x
(उ) नापीक x

प्रश्न 9.
स्वमत.
(अ) लेखकाने खनपटीला बसलेल्या माणसाशी कलप लावण्याबाबत केलेल्या विनोदी चर्चेबाबत तुमचे मत लिहा.
उत्तर :
खनपटीला बसलेल्या गृहस्थाशी लेखकांनी त्याची थट्टा करीत केसांच्या रंगाबद्दल चर्चा केली. या चर्चेमुळे माझे एक ठाम मत झाले आहे. लोक आपले वय लपवण्यासाठी, आपण म्हातारे झालेलो नाही, आपण अजूनही तरुणच आहोत, हे दाखवण्यासाठी केसांना कलप लावतात.

वास्तविक, दिवसागणिक आपले वय वाढत जाणारच. वाढत्या वयाचा आपल्या शरीरावर परिणाम होणारच. हे सर्व माणसे कधीही टाळू शकत नाहीत, माणूस निसर्गाच्या विरुद्ध जाऊ शकत नाही. ही वस्तुस्थिती लक्षात घेऊन माणसाने एखादया क्षेत्रात आपले नाव प्रसिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. त्याची सुरुवात शालेय जीवनापासूनच केली पाहिजे. आपली आवडनिवड बारकाईने तपासून पाहिली पाहिजे. आपली कुवत काय आहे, आपल्याला कोणती गोष्ट झेपू शकते, आपण कशात प्रगती करू शकतो, याचा शोध घ्यायला सुरुवात केली पाहिजे. त्यानुसार आपले ध्येय ठरवले पाहिजे, तरच त्या क्षेत्रात आपल्याला आपले नाव कमावणे शक्य होईल. मग वय वाढण्याचे दुःख होणार नाही. उलट, आपल्या कर्तबगारीमुळे लोक आपल्याला तरुण समजत राहतील.

(आ) परगावी गेल्यानंतर लेखकाला आलेला अनुभव तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर :
लेखक व्याख्यानांच्या निमित्ताने नेहमी परगावी जायचे. तिथे गेल्यावर जुन्या परिचयाचे, लहानपणी वर्गात असलेले, त्यांच्याशी खेळले-बागडलेले लोक भेटायचे.

जुनी माणसे भेटली की विचारपूस केली जायची. कोण कोण काय काय करतो ही माहिती दिली-घेतली जायची. लेखकांकडे आकर्षक बाब होती. त्यांचे केस अजूनही काळे होते. समोरची माणसे केसांच्या या काळेपणावरून त्यांना प्रश्न विचारत. त्यात वय जाणून घेण्यापेक्षा एक वेगळाच हेतू असायचा. बरेच जण केस काळे करण्यासाठी कलप लावतात. पण हा प्रयत्न नेहमीच अपयशी ठरतो. कलपामुळे रूप अगदी केविलवाणे बनते. लेखकांच्या एका स्नेह्याची अशी स्थिती झाली होती. त्यामुळे, लेखकांनी केस काळे राखण्यासाठी कोणती युक्ती केली असावी, याचे त्या गृहस्थाला अमाप कुतूहल होते. ते कुतूहल शमवण्यासाठी तो लेखकांच्या खनपटीला बसला. लेखकांनी थट्टा करीत करीत त्याची बोळवण केली.

(इ) प्रत्येकाची विचार करण्याची सवय आणि वेळ स्वतंत्र असते, याबाबत तुमचा विचार स्पष्ट करा.
उत्तर:
मला माझा अभ्यास रात्री करायला खूप आवडते. सर्व जग निवांत झालेले असते. कुठेही खट्टखुट्ट होत नाही. आपण आणि फक्त आपला अभ्यास, मग कितीही जागरणं करावी लागली, तरी मला त्याचा थोडासुद्धा त्रास होत नाही, माझी एक मैत्रीण आहे. तिला सकाळी लवकर उठून, आंघोळ वगैरे करून अभ्यासाला बसायला आवडते. सकाळी चार वाजल्यापासून ते दहा वाजेपर्यंत ती सलग’ शांतपणे अभ्यास करू शकते. आमच्या एका मित्राला संध्याकाळी दणकून खेळून आल्यानंतर आंघोळ करून अभ्यासाला बसायला आवडते. आमच्यापैकी काही जणांना दुपारी शाळेतून आल्यावर अभ्यासाला बसणे आवडते. कारण काय, तर सकाळी वर्गात शिकवलेले मनात ताजे असते! विशेष म्हणजे त्या त्या वेळी ज्याचा त्याचा अभ्यास चांगला होतो. म्हणून प्रत्येकाची विचार करण्याची सवय आणि वेळ वेगवेगळी असते, हेच खरे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

तत्पुरुष समास
खालील तत्पुरुष समासातील सामासिक शब्दांच्या विग्रहाचा अभ्यास करून त्यांतील विभक्ती ओळखा.

सामासिक शब्द – विग्रह – विभक्ती
(अ) सभागृह – सभेसाठी गृह – …………………………………
(आ) कलाकुशल – कलेत कुशल – …………………………………
(इ) ग्रंथालय – ग्रंथांचे आलय – …………………………………
(ई) कष्टसाध्य – कष्टाने साध्य – …………………………………
(उ) रोगमुक्त – रोगापासून मुक्त – …………………………………

विभक्ती तत्पुरुष समासाची वैशिष्ट्ये-
(अ) समासातील पहिले पद नाम किंवा विशेषण असते.
(आ) विग्रह करताना प्रथमा व संबोधन सोडून अन्य विभक्ती लागते.
ज्या तत्पुरुष समासात कोणत्यातरी विभक्तीचा किंवा विभक्तीचा अर्थ व्यक्त करणाऱ्या शब्दयोगी अव्ययाचा लोप करून दोन्ही पदे जोडली जातात, त्यास ‘विभक्ती तत्पुरुष समास’ म्हणतात.

खालील वाक्यांतील सामासिक शब्द ओळखा व त्या शब्दांचा विग्रह करा.
(अ) आज स्वच्छ सूर्यप्रकाश आहे.
(आ) सैनिकांच्या देशार्पणाचा आदर करावा.
(इ) प्रत्येकाने ऋणमुक्त राहण्याचा प्रयत्न करायलाच हवा.
(ई) पाठ्यपुस्तकातील सर्व कविता संकेतला तोंडपाठ आहेत.

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions Chapter 14 काळे केस Additional Important Questions and Answers

प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा :

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
पुढील आलंकारिक शब्दांचा सूचित अर्थ लिहा :
(i) मातीचा ढिगारा : ……………………………
(ii) माणिक मोती : ……………………………
(iii) सुस्कारे सोडले : ……………………………
(iv) घड्याळाचे काटे मागे फिरवणे : ……………………………
उत्तर:
(i) मातीचा ढिगारा : कित्येक वर्षांपूर्वीचे दिवस,
(ii) माणिक मोती : सुखदुःखांच्या आठवणी.
(iii) सुस्कारे सोडले : जुने दिवस संपल्याचे दुःख, विषाद.
(iv) घड्याळाचे काटे मागे फिरवणे : भूतकाळात जाणे,

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

प्रश्न 2.
‘तुमचे केस अजूनही काळे कसे राहिले आहेत?’ या प्रश्नामागील गर्भित प्रशंसा लिहा.
उत्तर:
तुमचे केस अजूनही काळे कसे राहिले आहेत, ही आश्चर्याची व भाग्याची गोष्ट आहे.

प्रश्न 3.
आकृती पूर्ण करा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस 1
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस 2

प्रश्न 4.
‘तुमचे केस अजून काळे कसे राहिले आहेत? ‘ प्रश्नामागील अभिप्रेत अर्थ :
(i) …………………………………
(ii) …………………………………
उत्तर:
(i) तुमचे केस अजून काळे कसे राहिले आहेत, हा प्रश्न विचारणाऱ्याला त्याचे उत्तर हवेच असते, असे नाही.
(ii) मात्र, ती गोष्ट आश्चर्याची व भाम्याची आहे, असे सुचवायचे असते.

कृती २ : (आकलन)

प्रश्न 1.
खनपटीला बसणाऱ्या गृहस्थाच्या मनातला हेतू स्पष्ट करा.
उत्तर:
लेखकांच्या खेनपटीला बसलेल्या गृहस्थाचे केस पिकले होते. तो कलप लावी. पण केसांचा मूळ रंग मिळवणे अशक्य असते. त्यातून सुटण्याचा मार्ग त्या गृहस्थाला हवा होता.

प्रश्न 2.
खनपटीला बसलेल्या गृहस्थाला लेखकांनी दिलेले स्पष्टीकरण लिहा.
उत्तर:
खूप विचार करण्यानेही केस पांढरे होतात. खनपटीला बसलेला गृहस्थ विचारी आहे, असे अप्रत्यक्षपणे सुचवून त्याला खुश करण्याचा लेखकांचा प्रयत्न होता.

प्रश्न 3.
पुढील शब्दसमूहांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा :
(i) केसांचा बुजलेला पांढरेपणा –
उत्तर:
(i) केसांचा बुजलेला पांढरेपणा – कलप लावल्यामुळे पिकलेल्या केसांचा पांढरेपणा दयनीय दिसतो.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

कृती ३ : (व्याकरण)

प्रश्न 1.
पुढील वाक्यातील अव्यये शोधून लिहा :
मी सकाळी उशिरा उठतो आणि खोलीत खुर्चीवर बसून नव्हे, तर गॅलरीतल्या खांबाला लावलेल्या आरशापुढे उभा राहून रोज दाढी करतो.
उत्तर:
उशिरा, आणि, वर, तर, पुढे, रोज.

प्रश्न 2.
पुढील शब्दांना लागू होतील अशी कोणतीही प्रत्येकी दोन विशेषणे लिहा :
(i) विचार
(ii) कल्पना
(iii) मन.
उत्तर:
(i) विचार : घातकी, सुंदर.
(ii) कल्पना : नवीन, जुनी.
(iii) मन : प्रसन्न, निराश.

प्रश्न 3.
योग्य नामाच्या ठिकाणी सर्वनाम लिहून वाक्ये क्र. (ii), (iii), (iv) पुन्हा लिहा :
(i) एकदा एक गृहस्थ माझ्या खनपटीला बसले.
(ii) मी त्या गृहस्थांकडे आश्चर्याने पाहिले.
(iii) ते गृहस्थ मला केसभर विषयांतर करू देत नव्हते.
(iv) मला त्या गृहस्थांची चेष्टा करण्याची लहर आली.
उत्तर:
(ii) मी त्यांच्याकडे आश्चर्याने पाहिले.
(iii) ते मला केसभर विषयांतर करू देत नव्हते.
(iv) मला त्यांची चेष्टा करण्याची लहर आली.

कृती ४ : (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न 1.
कल्पना हीदेखील लक्ष्मीप्रमाणे लहरी असते,’ या विधानाबद्दल तुमचे मत लिहा.
उत्तर :
लक्ष्मी ही वैभवाची देवी. ती प्रसन्न व्हावी, आपण श्रीमंत व्हावे, असे प्रत्येक माणसाला वाटते. पण प्रत्येक माणूस कधीही श्रीमंत होत नाही. किंबहुना लक्ष्मीची कितीही आराधना केली तरी ती प्रसन्न होत नाही. लक्ष्मी कधी प्रसन्न होईल, याचा कधीही नेम नसतो. तसेच कल्पनेचे आहे. एखादी कल्पना सुचावी म्हणून १ खप घडपड केली, तिच्या मागे लागलो, तरीही ती प्रसन्न होत नाही.

याचे कारण एखादी कल्पना सुचण्याचा एखादा ठरावीक मार्ग नसतो. एखादी कल्पना कोणत्या विशिष्ट परिस्थितीत सुचते, हे सांगता येत नाही. मात्र तिच्याकडे पाठ फिरवल्यावर ती अचानक केव्हातरी प्रकट होते. म्हणजे, मनाला मुक्त सोडले तरच नवनवीन कल्पना स्फुरतात. पक्ष, पंथ, जात, परंपरा, धर्म वगैरेंच्या चौकटीमध्ये आपण विचार करीत राहिलो तर नवीन काहीही सुचणार नाही. म्हणून समाजात स्वातंत्र्याचे वातावरण असले पाहिजे. मुक्त वातावरणातच समाजाचा व संस्कृतीचा विकास होतो.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

उतारा क्र. २
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा :

कृती १ : (आकलन)

प्रश्न 1.
स्वत:चे विचार करण्याच्या वेळेबाबतचे लेखकांनी दिलेले स्पष्टीकरण लिहा.
उत्तर:
लेखक असे सांगतात की, त्यांची विचार करण्याची विशिष्ट अशी वेळ ठरलेली नाही. खरे तर कोणीही अमुक एका वेळेला विचार करतो आणि अमुक एका वेळेला विचार करीत नाही, असे कधीही नसते. ते स्वतः सदासर्वकाळ विचार करीत असतात. कोणत्याही लेखकांना तर त्याची गरजच असते. लेखनासाठी त्यांना नवनवीन कल्पना हव्या असतात. काही कल्पना अर्धवट लिहून झालेल्या असतात. त्या पूर्ण करायच्या असतात. गाढ झोपेचा काळ सोडला तर लेखक सतत विचारच करीत असतात.

प्रश्न 2.
आकृत्या पूर्ण करा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस 4
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस 7

कृती २ : (आकलन)

प्रश्न 1.
चूक की बरोबर ते लिहा :
(i) लेखनाची वेळ सांगता येते.
(ii) विचार करण्याची वेळ सांगता येते.
(iii) विचार करण्याची आवडती वेळ सांगता येते.
उत्तर:
(i) लेखनाची वेळ सांगता येते. – [बरोबर]
(ii) विचार करण्याची वेळ सांगता येते.
(iii) विचार करण्याची आवडती वेळ सांगता येते.

प्रश्न 2.
पुढील शब्दसमूहांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा :
(i) प्रकाशानं ताजी झिलई दिलेले झाड –
(ii) मुके शब्द
(iii) कल्पनांच्या आकृत्या पूर्ण करणे
(iv) लक्ष्मीसारखी लहरी
उत्तर:
(i) प्रकाशानं ताजी झिलई दिलेले झाड – [प्रकाशामुळे चमकणारे झाड]
(ii) मुके शब्द – [उच्चारले न गेलेले शब्द]
(iii) कल्पनांच्या आकृत्या पूर्ण करणे – [अर्धवट सुचलेल्या कल्पना पूर्ण करणे.]
(iv) लक्ष्मीसारखी लहरी – [खूप लहरी]

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

कृती ३ : (व्याकरण)

प्रश्न 1.
या उताऱ्यात ‘गुडघे टेकणे’ हा वाक्प्रचार आहे. अशा प्रकारचे शरीराच्या अवयवांवरून तयार झालेले चार अन्य वाक्प्रचार लिहा.
उत्तर:
(i) डोकेफोड करणे.
(ii) पाय धरणे.
(ii) पोटात धस्स होणे.
(iv) खांद्याला खांदा लावणे.

प्रश्न 2.
कंसांतील सूचनांप्रमाणे कृती करा :
(i) मी सकाळी …….. उठतो. (गाळलेल्या जागी ‘उशिरा’ हे क्रियाविशेषण वगळून अन्य कोणतेही योग्य क्रियाविशेषण योजून वाक्य पुन्हा लिहा.)
(ii) उत्तर थोडेसे चमत्कारिक आहे. (अधोरेखित शब्दाच्या जागी अन्य कोणतेही योग्य विशेषण योजून वाक्य पुन्हा लिहा.)।
(iii) या निश्चयाने मी स्वत:च बरेच दिवस निरीक्षण केले. (अधोरेखित नामांचे अनेकवचन योजून वाक्य पुन्हा लिहा.)
उत्तर:
(i) मी सकाळी लगबगीने उठतो.
(ii) उत्तर थोडेसे किचकट आहे.
(iii) या निश्चयांनी आम्ही स्वत:च बरेच दिवस निरीक्षणे केली.

प्रश्न 3.
विशेषणे व नामे यांचे वेगळे गट करा :
विचार, वेळ, अमुक, प्रश्न, नव्या, अर्धवट, निकाल, निरोप, पूर्ण, जास्त, निश्चय, उंच, तिसरा, कल्पना, उभ्या, झोप.
उत्तर:
(i) विशेषणे : अमुक, नव्या, अर्धवट, पूर्ण, जास्त, उंच, तिसरा, उभ्या.
(ii) नामे : विचार, वेळ, प्रश्न, निकाल, निरोप, निश्चय, कल्पना, झोप.

कृती ४ : (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न 1.
पुढील जोडशब्द पूर्ण करा :
(i) उंच ……………………………………”
(ii) आडव्या ……………………………………”
(iii) माणिक ……………………………………..”
(iv) नित्य ……………………………………”
उत्तर:
(i) उंचसखल
(ii) आडव्याउभ्या
(iii) माणिकमोती
(iv) नित्यनेम.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

प्रश्न 2.
पुढील शब्दांच्या अक्षरांमधून चार अर्थपूर्ण शब्द लिहा :
(i) सदासर्वकाळ →
(ii) स्नानगृहात →
उत्तर: :
(i) सदासर्वकाळ → [सदा] [सर्व] [काळ] [सकाळ]
(ii) स्नानगृहात → [स्नान] [हात] [तन] [गृहात]

प्रश्न 3.
लेखननियम :
(१) पुढील शब्द अचूक लिहा :
(i) समाजिक /सामाजीक / सामाजिक / समाजीक.
(ii) क्रीयाशील / क्रियाशील क्रीयाशिल / क्रियाशिल.
(iii) अस्तित्व / अस्तित्त्व / आस्तीत्व / अस्तीत्व.
(iv) दैनंदीनी / दैनंदिनि / देनंदिनी / दैनंदिनी.
(v) प्रसीद्ध / परसिद्ध / प्रसिद्ध / प्रसिद्द.
उत्तर:
(i) सामाजिक
(ii) क्रियाशील
(iii) अस्तित्व
(iv) दैनंदिनी
(v) प्रसिद्ध.

प्रश्न 4.
पुढील वाक्ये लेखननियमांनुसार लिहा :
(i) कधि गजारी वृष्टि सुरु असते.
(ii) पावसाळ्यात दीशा धुसर झालेल्या असतात,
उत्तर:
(i) कधी गर्जणारी वृष्टी सुरू असते.
(ii) पावसाळ्यात दिशा धूसर झालेल्या असतात.

प्रश्न 5.
विरामचिन्हे :

(१) पुढील वाक्यांमधील विरामचिन्हे ओळखा :
(i) ते म्हणाले, “लक्षात नाही आलं!”
(ii) “आता कसं बोललात?” ते म्हणाले.
उत्तर:
(i) [ , ] → स्वल्पविराम [ ” ” ] → दुहेरी अवतरणचिन्ह [ ! ] → उद्गारचिन्ह
(ii) [ ” ” ] → दुहेरी अवतरणचिन्ह
[ ? ] → प्रश्नचिन्ह [ . ] → पूर्णविराम.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 14 काळे केस

(२) पुढील वाक्यात योग्य विरामचिन्हे घाला : (सराव कृतिपत्रिका-३)
(i) तुम्ही खरं सांगत नाही केस आपोआप काळे राहतात काय
(ii) तुमचे केस अजून काळे कसे राहिले आहेत (मार्च १९)
उत्तर:
(i) तुम्ही खरं सांगत नाही. केस आपोआप काळे राहतात काय?
(ii) “तुमचे केस अजून काळे कसे राहिले आहेत?”

प्रश्न 6.
पारिभाषिक शब्द :

पुढील इंग्रजी पारिभाषिक शब्दांसाठी पर्यायी मराठी प्रतिशब्द लिहा :
(i) Mortgage – ……………………………………….
(ii) Medical Examination – ……………………………………….
(iii) Government Letter – ……………………………………….
(iv) Patent – ……………………………………….
उत्तर:
(i) Mortgage – गहाण, तारण.
(ii) Medical Examination – वैदयकीय तपासणी.
(iii) Government Letter – शासकीय पत्र.
(iv) Patent – एकस्व / अधिहक्क,

प्रश्न 7.
अकारविल्हे / भाषिक खेळ :
पुढील शब्द अकारविल्हेनुसार लावा :
(i) रंगपंचमी → अभिप्राय → स्वरूप → प्रसन्नता
(ii) पांढरे → केस → काळे → केले.
उत्तर:
(i) अभिप्राय → प्रसन्नता → रंगपंचमी → स्वरूप
(ii) काळे → केले → केस → पांढरे.

काळे केस वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ

  • घड्याळाचे काटे मागे फिरवणे : भूतकाळात जाणे.
  • सुस्कारे सोडणे : विषाद व्यक्त करणे.
  • खनपटीला बसणे : खूप आग्रह धरणे, शेवटास नेणे.
  • तगादा लावणे : पुन्हा पुन्हा सतत आग्रह धरीत राहणे.
  • पिच्छा पुरवणे : खूप आग्रह धरणे, शेवटास नेणे.
  • निकाल लावणे : निर्णयापर्यंत येणे.
  • गुडघे टेकणे : शरण जाणे.

Marathi Kumarbharti Class 10th Digest भाग-३

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharati उपयोजित लेखन Notes, Textbook Exercise Important Questions, and Answers.

Maharashtra State Board Class 10 Marathi Kumarbharati उपयोजित लेखन

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

पत्रलेखनासंबंधी थोडी माहिती:
पत्रलेखनाचे प्रकार पत्रलेखनाचे स्थूलमानाने दोन प्रकार:
(१) अनौपचारिक पत्रे
(२) औपचारिक पत्रे.
(१) अनौपचारिक पत्रे:

आई, वडील, भाऊ, बहीण वा इतर कोणी आप्त आणि मित्र यांना उद्देशून लिहिलेली पत्रे, ही अनौपचारिक पत्रे होत. हल्ली संदेशवहनातील प्रचंड क्रांतीमुळे अनौपचारिक पत्रे लिहिण्याची गरज जवळजवळ संपुष्टात आली आहे. त्यामुळे वैयक्तिक स्तरावरील पत्रव्यवहार हल्ली फारच कमी प्रमाणात होतो.

इंटरनेट, संगणक, मोबाइल फोन यांमुळे वैयक्तिक स्तरावरील पत्रव्यवहार मंदावला आहे, हे खरे असले, तरी त्यांच्यामुळे पत्रव्यवहार चालूसुद्धा राहिला आहे. काही वेळा माणसे कामात असतात. संपर्क होऊ शकत नाही. अशा वेळी ई-मेलद्वारे पत्रे पाठवली जातात. किंबहुना आता तंत्रज्ञानाचा प्रभाव व सुलभता यांमुळे ई-मेलचा प्रसार खूपच वाढला आहे. ई-मेलवरील पत्रलेखनाची एक विशिष्ट पद्धत आहे. पारंपरिक पत्रलेखनाहून थोडी वेगळी आहे. ई-मेलवरील पत्रलेखनाचे संकेतही थोडे वेगळे आहेत. यापुढे तंत्रज्ञानाच्या आधारेच पत्रव्यवहार प्राधान्याने होणार असल्याने त्या पद्धतीचा परिचय होणे आवश्यक आहे, म्हणून पत्राचे प्रारूप ई-मेल पद्धतीनुसार स्वीकारले आहे.

या वर्षापासून दहावीच्या अभ्यासक्रमात कौटुंबिक स्वरूपाच्या पत्रांचा समावेश केलेला आहे.

अनौपचारिक पत्र लिहिताना बाळगायची दक्षता :
(१) अनौपचारिक पत्रात एखाद्या व्यक्तीला लिहिलेल्या पत्राचा नमुना तयार करायचा आहे. उदा., अभिनंदनपर पत्र,
(२) पत्राच्या वरच्या बाजूस डाव्या कोपऱ्यात तारीख लिहावी.
(३) पत्राचा विषय लिहिण्याची आवश्यकता नाही.
(४) पत्र कोणत्या व्यक्तीला लिहीत आहोत, हे लक्षात घेऊन मायना लिहावा.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

(५) पत्रातील मजकूर लिहिताना योग्य तेथे परिच्छेद पाडावेत.
(६) पत्राचा समारोप योग्य प्रकारे करावा. आईवडिलांना “शिरसाष्टांग नमस्कार’ किंवा ‘शि. सा. नमस्कार’ आणि कुटुंबातील इतरांना सा. न./साष्टांग नमस्कार/नमस्कार/आशीर्वाद यांपैकी योग्य ते शब्द लिहावेत.
(७) समारोपाचा मायना योग्य असावा.
(८) पत्राची भाषा सहज बोलल्यासारखी व घरगुती असावी.

(२) औपचारिक पत्रे :
दैनंदिन जीवनात आपल्या काही अडचणी सोडवण्यासाठी किंवा काही सुविधा मिळवण्यासाठी आपल्याला शासकीय कार्यालयांत किंवा खाजगी कंपन्यांच्या कार्यालयांत जावे लागते. आपली कामे व्हावीत म्हणून या कार्यालयांत आपल्याला पत्रे सादर करावी लागतात. या पत्रांना ‘औपचारिक पत्रे’ म्हणतात.

कधी कधी आपल्याला त्रयस्थ व्यक्तींनाही काही कामानिमित्त पत्र लिहावे लागते. हेही ‘औपचारिक पत्र ‘च होय, आपली कामे कोणालाही त्रास न होता, बिनचूक व त्वरेने होण्यासाठी अशी पत्रे विशिष्ट पद्धतीने लिहिली जातात. त्यांची एक ठरलेली रूपरेषा असते. त्यात शिष्टाचार व उपचार पाळावे लागतात. या पत्रांत पाल्हाळ, फापटपसारा नसतो. कामाचे स्वरुप थोडक्यात व अत्यंत नेमकेपणाने स्पष्ट केलेले असते. मित्रांना किंवा नातेवाईकांना लिहिलेल्या पत्रात जशी सलगी व्यक्त होते, तशी सलगी औपचारिक पत्रात नसते. ही औपचारिक पत्राची वैशिष्ट्ये आहेत.

औपचारिक पत्रांचे स्थूलमानाने पुढीलप्रमाणे काही उपप्रकार मानले जातात:
(१) निमंत्रणपत्र
(२) आभारपत्र
(३) अभिनंदनपत्र किंवा गौरवपत्र
(४) चौकशीपत्र
(५) क्षमापत्र
(६) मागणीपत्र
(७) विनंतिपत्र
(८) तक्रारपत्र

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

औपचारिक पत्र लिहिताना बाळगायची दक्षता :
(१) पत्राची सुरुवात करताना वरच्या डाव्या कोपऱ्यात दिनांक लिहावा.
(२) प्रेषक व प्रति यांचे पत्ते कृतिपत्रिकेत दिलेले असतील; तर तेच लिहावेत; पत्ते दिलेले नसतील, तर ते काल्पनिक लिहावेत.
(३) प्रेषक व प्रति यांची नावे दिलेली असल्यास तीच लिहावीत.

अन्यथा अ.ब.क, किंवा तत्सम अक्षरे लिहावीत. सही करू नये.

(४) औपचारिक पत्रात ‘मायना’ लिहिल्यावर त्यानंतरच्या
ओळीत ‘विषय’ लिहावा. ‘संदर्भ’ दयायचा असेल, तर तो ‘विषया नंतरच्या ओळीत लिहावा.
(५) त्यानंतरच्या ओळीत आवश्यकतेप्रमाणे ‘महोदय’/’महोदया’ हे संबोधन लिहावे आणि स्वल्पविराम दयावा. (‘मा. महोदय/महोदया’ किंवा ‘माननीय महोदय/महोदया’ असे लिहू नये. फक्त ‘महोदय’/’महोदया’ एवढेच लिहावे.)
(६) त्यानंतरच्या ओळीत मजकुराला सुरुवात करावी.
(७) ‘आपला विश्वासू’, ‘आपला कृपाभिलाषी’ या शब्दांनी शेवट करून त्याखाली आवश्यकतेप्रमाणे अ.ब.क किंवा नाव आणि पत्ता लिहावा. अभ्यासक्रमातील पत्रांचे स्वरूप :

१. कौटुंबिक पत्रे :
आई, वडील, भाऊ, बहीण, अन्य आप्त, मित्रमंडळी वगैरेंना विविध कारणांनी लिहिली जाणारी पत्रे ही कौटुंबिक पत्रे होत. या माणसांशी असलेले नाते आपुलकीचे, जिव्हाळ्याचे असते. प्रत्येक व्यक्तीशी आपला जसा संबंध असतो, तसे पत्र लिहिले जाते. म्हणून ही पत्रे चाकोरीबद्घ नसतात. ती मोकळीढाकळी असतात. तरीही या प्रकारच्या पत्रलेखनाचे काही संकेत निर्माण झाले आहेत. साधारणपणे खुशाली, अभिनंदन, परीक्षा वगैरेंमधील यश, जन्म-मृत्यू यासंबंधीची माहिती अशा अनेक बाबी (ज्याच्या संबंधात संबंधित व्यक्तींना

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

जिव्हाळा वाटत असतो त्या बाबी) एकमेकांना कळवण्यासाठी, भावनाविचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी पत्रे लिहिली जातात. व्यक्तिगत जीवनातील सर्व बाबी कौटुंबिक पत्रात येऊ शकतात.

२. मागणीपत्र :

एखादया वस्तूची किंवा सेवेची मागणी करण्यासाठी लिहिलेले पत्र म्हणजे ‘मागणीपत्र’ होय, सार्वजनिक जीवनात सौजन्याने वागण्याचे संकेत असतात, म्हणून पत्रात विनंतीची भाषा वापरली जाते. मात्र, पत्राच्या केंद्रस्थानी मागणीच असते. मागणीपत्राची काही वैशिष्ट्ये :
(१) मागणी पुरवणाऱ्याला योग्य तो मोबदला देण्याची आपली तयारी असते.
(२) पैशाच्या बदल्यात वस्तू-सेवा देण्याघेण्याचा रोकडा व्यवहार. त्यात भावनेचा अंश कमी असतो.
(३) वस्तूचा दर्जा चांगला असावा, विक्रीनंतरची सेवा उपलब्ध असावी इत्यादी अपेक्षा असतात.
(४) किंमत वाजवी असावी, अशीही अपेक्षा असतेच.

३. विनंतिपत्र :
(१) एखादया व्यक्तीला किंवा संस्थेला लिहिलेले कोणत्याही स्वरूपातील मदत करण्याची विनंती करणारे पत्र म्हणजे ‘विनंतिपत्र’ होय. मदत करणे हे त्या संबंधित व्यक्तीच्या पूर्णपणे इच्छेवर अवलंबून असते. म्हणून संबंधित व्यक्तीला विनंतीच करावी लागते. मुख्य विषयाबरोबर विनंतीची भावनाही केंद्रस्थानी आहे. म्हणून हे विनंतिपत्र होय.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

(२) निमंत्रणे देणे, देणगी मागणे, स्थळभेटीसाठी परवानगी घेणे, एखादया तज्ज्ञ व्यक्तीच्या ज्ञानाचा, व्यासंगाचा, अनुभवाचा लाभ व्हावा म्हणून त्या व्यक्तीला निमंत्रण देणे. अग्निशमनदलासारख्या संस्थांना मार्गदर्शनासाठी बोलावणे, ‘शालेय समिती’मध्ये सहभागी होण्यासाठी नगरसेवक किंवा सरपंच यांना आमंत्रित करणे, विदयाथ्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी पालकांना आवाहन करणे यांसारख्या प्रसंगांत विनंतिपत्रे लिहिली जातात.

औपचारिक ई-पत्राचा आराखडा
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions उपयोजित लेखन 1

अनौपचारिक ई-पत्राचा आराखडा
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions उपयोजित लेखन

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

पत्रलेखन नमुना कृती:
पुढील निवेदन वाचा व त्याखालील कृती सोडवा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions उपयोजित लेखन 2

१. मागणी पत्र
उत्तर:
दिनांक : ३.११.२०१९
प्रति,
मा. व्यवस्थापक,
आनंद पुस्तकालय,
१०२, विकास नगर, गाळा क्र. २,
जालना.
विषय : पुस्तकांची मागणी करण्याबाबत.
महोदय,
आजच्या वर्तमानपत्रातून आलेले आपल्या पुस्तकालयाचे हॅन्डबिल मी नुकतेच वाचले. आपण या पंधरवड्यासाठी सर्व पुस्तकांवर २०% सवलत देऊ केलेली आहे. मला हव्या असलेल्या पुस्तकांची यादी पुढे देत आहे. कृपया मला २०% सवलत दयावी आणि पुस्तके घरपोच देण्याची व्यवस्था करावी. टपालखर्च मी देईन. मी सदर पुस्तकांची नावे माझ्या मराठीच्या पाठ्यपुस्तकातून घेतली आहेत. त्यामुळे त्यांच्या किमती मला ठाऊक नाहीत. तरी सवलत वजा करून येणारी देय रक्कम आणि टपालखर्च ही एकूण रक्कम किती येते, ते कृपया माझ्या या ई-मेलला उत्तर देऊन कळवावे. त्या उत्तरातच आपण आपल्या बँक खात्याचा तपशील कळवला, तर मी ती रक्कम आपल्या खात्यात त्वरित ऑनलाइन भरीन. माझ्या पुस्तकांची यादी :

१. गुजगोष्टी – ना. सी. फडके (व्हीनस प्रकाशन)
२. शब्दांची पहाट – नीलिमा गुंडी (ग्रंथाली प्रकाशन)
कळावे, Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन
आपला नम्र,
अ. ब. क.
११, शुक्रतारा,
जवाहर नगर, जालना – ४३१ २०३.
abc@cox.com

२. विनंतिपत्र
उत्तर :
३ नोव्हेंबर २०१९.
प्रति,
मा, व्यवस्थापक,
आनंद पुस्तकालय,
१०२, विकास नगर, गाळा क्र. २,
जालना – ४३१ २०३
विषय : पुस्तकांवर अधिक सवलत देण्याबाबत.
महोदय,
मी, अ. ब. क, सरस्वती विद्या मंदिर या शाळेचा शालेय भांडार प्रमुख या नात्याने हे पत्र लिहित आहे.

आजच वर्तमानपत्रातून आलेले आपल्या पुस्तकालयाच्या वर्धापनदिनाबाबतचे पत्रक वाचले आणि आनंद झाला. वर्धापनदिनानिमित्त आपण पस्तक खरेदीवर २०% सवलत जाहीर केली आहे. आपले ‘आनंद पुस्तकालय’ आणि आमची शाळा यांचे गेल्या अनेक वर्षांचे ऋणानुबंध आहेत. गेली अनेक वर्षे आपण आमच्या शाळेला लागणारी सर्व प्रकारची पुस्तके पुरवीत आला आहात.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Kumarbharati Solutions उपयोजित लेखन

सध्या पुस्तकांच्या किमती बऱ्याच वाढल्या आहेत. शाळेचे अनेक खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढले आहेत. शासनाकडून मिळणारे अनुदान वाढत्या खर्चाला पुरे पडत नाही. अलीकडे देणग्या मिळवणेसुद्धा जिकिरीचे झाले आहे. म्हणून आपल्याला कळकळीची विनंती आहे की, आपण आपल्या वर्धापनदिनानिमित्ताने आमच्या शाळेला पुस्तक खरेदीवर २०% पेक्षा जास्त सवलत दयावी. आम्ही आमची पुस्तकांची यादी चार दिवसांपूर्वीच आपल्याकडे पाठवली आहे.

आपल्या अनुकूल प्रतिसादाची आम्ही वाट पाहत आहोत. सवलत वजा जाता येणारी देय रक्कम कृपया उलट मेलने कळवावी. म्हणजे ती देय रक्कम आम्ही आपल्या बँक खात्यात नेहमीप्रमाणे त्वरित भरू.

हे पत्र मी मा. मुख्याध्यापकांच्या अनुमतीने लिहित आहे. कळावे,
आपला नम्र,
अ. ब. क.
(शालेय मांडार प्रमुख)
सरस्वती विद्या मंदिर,
जवाहर नगर, जालना – ४३१. २०३.
abc@xxxx.com

Uttam Lakshan Class 10 Marathi Chapter 4 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 4 उत्तमलक्षण Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 4 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 4 उत्तमलक्षण Textbook Questions and Answers

प्रश्न. पुढील कवितेच्या आधारे दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा :

कृती १ : (आकलन)

प्रश्न 1.
आकृत्या पूर्ण करा :
(i)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 1
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 2

(ii)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 3
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 4

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य)

प्रश्न 2.
चौकटी पूर्ण करा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 5
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 6

प्रश्न 3.
पुढील गोष्टींबाबत संत रामदास कोणती दक्षता घ्यायला सांगतात. (मार्च ‘१९)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 7
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 8

कृती २ : (आकलन)

प्रश्न 1.
शब्दजाल पूर्ण करा :
(i)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 9
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 10

(ii)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 11
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 12
(iii)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 13
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 14

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य)

प्रश्न 2.
पुढील व्यक्तींशी कसे वागावे, असे संत रामदास म्हणतात :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 15
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 16

प्रश्न 3.
पुढील गोष्टींबाबत कोणती दक्षता घ्यावी, ते लिहा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 17
उत्तर :
(i) तोंडाळासी भांडू नये.
(ii) संतसंग खंडू नये.
(iii) सत्यमार्ग सोडू नये.

प्रश्न 4.
असत्य विधान ओळखा :
(i) संतसंग सोडू नये.
(ii) अपकार घेऊ नये.
(iii) व्यापकपण सांडू नये.
(iv) खोटेपणाच्या पंथाला जाऊ नये.
उत्तर :
असत्य विधान – अपकार घेऊ नये.

प्रश्न 5.
अचूक विधान ओळखा : (मार्च ‘१९)
(i) पैज, होड लावावी.
(ii) सत्याची वाट धरावी.
(iii) पापद्रव्य सहज जोडावे.
(iv) नेहमी अभिमानाने वागावे.
उत्तर :
अचूक विधान – सत्याची वाट धरावी.

प्रश्न 6.
तुमच्यातील प्रत्येकी तीन गुण व तीन दोष शोधून लिहा.
उत्तर :
नमुना उत्तर :
गुण : (i) मी रोज व्यायाम करतो.
(ii) मी खोटे बोलत नाही.
(iii) मी आईला कामात मदत करतो.

दोष : (i) मला चटकन राग येतो.
(ii) मी ताटात अन्न टाकतो.
(iii) माझे अक्षर चांगले नाही.

कृती ३ : (काव्यसौंदर्य)

प्रश्न 1.
‘सभेमध्ये लाजों नये। बाष्कळपणे बोलों नये।’ या ओळीतील विचार स्पष्ट करा.
उत्तर :
‘उत्तमलक्षण’ या कवितेमध्ये संत रामदास यांनी आदर्श गुणसंपन्न व्यक्तीची लक्षणे समजावून सांगितली आहेत. त्यांपैकी एक लक्षण उपरोक्त चरणात सूचित केले आहे.

मनुष्य हा समाजप्रिय प्राणी आहे. माणसांमध्ये तो नित्य वावरत असतो. समूहामध्ये आदर्श व्यक्तीचे वर्तन कसे असावे, हे सांगताना संत रामदास म्हणतात – सभेमध्ये वावरताना, आपले मत मांडताना कधीही लाजू नये. स्पष्टपणे आपले म्हणणे मांडावे; परंतु त्याच वेळी बालिशपणे बोलून आपले हसे करून घेऊ नये. निरर्थक असे वक्तव्य करू नये. बाष्कळपणे बोलू नये. उत्तम पुरुषाचे एक मर्मग्राही लक्षण या ओवीतून मांडले आहे.

प्रश्न 2.
‘आळसें सुख मानूं नये,’ या ओळीचा तुम्हांला समजलेला अर्थ स्पष्ट करा.
उत्तर :
‘उत्तमलक्षण’ या ओव्यांमध्ये संत रामदास यांनी उत्तम व्यक्तीची लक्षणे विशद करताना आळस हा माणसाचा शत्रू आहे, असे ठासून प्रतिपादिले आहे.

‘आळस’ हा माणसाच्या अंगी असलेला दुर्गुण आहे. आळसामुळे कार्य करायला उत्साह राहत नाही व त्यामुळे बरीच कामे खोळंबून राहतात. ‘आळसे कार्यभाग नासतो!’ या समर्थ रामदासांच्या उक्तीमध्ये हेच तत्त्व सांगितले आहे. माणसाच्या मनाला जे षड्विकार जडतात, त्यात ‘आळस’ हा एक विकार आहे. दैनंदिन कामांमध्ये आळसाला स्थान देऊ नये. आळसामुळे प्रगती खुंटते, भविष्य अंधारते. आळसामुळे मनाला जडत्व प्राप्त होते व माणूस नाकर्ता होतो. आळशी माणसाला समाजात मान मिळत नाही. म्हणून आळसात सुख मानू नये, समाधान मानू नये, असे समर्थ रामदास सांगतात.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य)

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण Additional Important Questions and Answers

प्रश्न. पुढील कवितेसंबंधी त्याखाली दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे कृती सोडवा :

प्रश्न 1.
कविता-उत्तमलक्षण.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 20
उत्तर : उत्तमलक्षण.
(१) प्रस्तुत कवितेचे कवी : संत रामदास.
(२) कवितेचा रचनाप्रकार : ओवी.
(३) कवितेचा काव्यसंग्रह : श्रीदासबोध.
(४) कवितेचा विषय : उत्तम माणसाची लक्षणे.
(५) कवितेतून व्यक्त होणारा (स्थायी) भाव : आदर्श माणसे घडवण्याचा ध्यास.

(६) कवितेच्या कवींची लेखनवैशिष्ट्ये : प्रस्तुत कवितेची रचना ओवी या छंदात केलेली आहे. ओवी हा उच्चारणाला सुलभ असा अत्यंत लवचीक रचनाप्रकार आहे. त्यामुळे या कवितेतील भाषा ओवी या छंदाला साजेशी सुबोध व सर्वसामान्यांना सहज समजेल अशी आहे. साहजिक कवितेची आवाहन शक्ती वाढली आहे. चुकीचे वर्तन व चांगले वर्तन या दोन्ही बाबी समर्थांनी स्पष्ट शब्दांत कोणतीही संदिग्धता न ठेवता सांगितल्या आहेत. समर्थांच्या या रचनेत प्रासादिकता आढळते.

(७) कवितेची मध्यवर्ती कल्पना : प्रस्तुत कवितेत संत रामदासांनी उत्तम, गुणसंपन्न, आदर्श व्यक्तीची लक्षणे सांगितली आहेत. समाजात वावरताना कसे वागावे, काय करावे व काय टाळावे यांचे सुस्पष्ट शब्दांत निवेदन केले आहे. समाज नीतिमान व कर्तबगार व्हावा, ही तळमळ या पदयपाठातून स्पष्टपणे जाणवते.

(८) कवितेतून व्यक्त होणारा विचार : प्रस्तुत कवितेत संत रामदासांनी, व्यक्तीने समाजात कसे वागावे याचे मार्गदर्शन केले आहे. नेहमीच सावध मनाने वागावे. इतरांना सहकार्य करावे. कोणाशीही कपटाने वागू नये. तोंडाळ, वाचाळ माणसांना टाळावे. आळस झटकून टाकावा. पूर्ण विचार करून वागावे. उपकाराची परतफेड करावी. नेहमी उदारपणाने वागावे. मनाचा मोठेपणा बाळगावा. परावलंबी होऊ नये. नेहमी सत्याने वागावे. कुप्रसिद्धी टाळावी इत्यादी अनेक गुणांचे आचरण करण्यास या कवितेत संत रामदासांनी सांगितले आहे.

(९) कवितेतील आवडलेलो ओळ :
अपकीर्ति ते सांडावी। सत्कीर्ति वाडवावी।।
विवेके दृढ धरावी । वाट सत्याची ।।

(१०) कविता आवडण्याची वा न आवडण्याची कारणे : मला ही कविता खूप आवडली. एकतर हे विचार पटकन पटण्यासारखे आहेत. ही कविता उच्चारताना, वाचताना आनंद होतो. उच्च, उदात्त विचार मनात घोळवल्याने मनही आनंदित होते. सर्व गुण-अवगुण रामदासांनी अत्यंत स्पष्टपणे, परखडपणे सांगितले आहेत. कुठेही शब्दांचा बोजडपणा नाही. प्रत्येक शब्दागणीक अर्थ स्पष्ट होत जातो. मुख्य म्हणजे दैनंदिन जीवनात वागताना आवश्यक असलेल्या गुणांचे मार्गदर्शन घडत असल्याने कविता आपली, स्वतःची, स्वतःसाठी असलेली वाटत राहते.

(११) कवितेतून मिलणाग संदेश : प्रत्येक व्यक्तीने चांगले वागण्याचाच प्रयत्न केला पाहिजे. त्यासाठी वाईट गुण कोणते व चांगले गुण कोणते हे स्पष्टपणे समजून घ्यावे. प्रत्येकाने उत्तम माणूस बनण्याचा प्रयत्न करावा. यातूनच चांगला व समर्थ समाज निर्माण होतो.

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न २ (इ) साठी…

प्रश्न. पुढील ओळींचे रसग्रहण तुमच्या शब्दांत लिहा :

प्रश्न 1.
‘जनी आर्जव तोडूं नये । पापद्रव्य जोडूं नये ।
पुण्यमार्ग सोडूं नये । कदाकाळीं ।।’ (मार्च ‘१९)
उत्तर :
आशयसौंदर्य : ‘उत्तमलक्षण’ या श्रीदासबोधातील एका समासामध्ये समर्थ रामदासांनी गुणसंपन्न आदर्श व्यक्तिमत्त्वाची महत्त्वाची लक्षणे सांगितली आहेत. त्यांपैकी उपरोक्त ओवीमध्ये तीन लक्षणांचा ऊहापोह केला आहे.

काव्यसौंदर्य : समाजात वावरताना व्यक्तीने कोणते आचरण करावे हे सांगताना संत रामदास म्हणतात – लोकांचे मन मोडू नये. लोकांनी केलेली विनंती धुडकावू नये. उलट जनभावनांचा आदर . करावा. तसेच वाईट मार्गाने संपत्ती साठवू नये. अशी संपत्ती हे पापाचे धन असते. म्हणून सत्शील मार्गाने जीवन व्यतीत करावे. पुण्यमार्ग आचारावा. कधीही पुण्यमार्गाने जाण्याचे सोडू नये.

भाषिक वैशिष्ट्ये : वरील ओवीमध्ये जनांसाठी खूप सुगम निरूपण केले आहे. ‘तोडू नये, जोडू नये, सोडू नये’ अशा सोप्या यमकांद्वारे संदेशामध्ये आवाहकता आली आहे. ओवीछंदाला साजेशी सुबोध भाषा वापरल्यामुळे जनमानसावर तत्त्व ठसवणे सुलभ झाले आहे. पापद्रव्य व पुण्यमार्ग यांतील विरोधाभास ठळकपणे उठून दिसतो. ओवीमध्ये प्रासादिकता हा गुण आढळतो.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य)

प्रश्न 2.
‘अपकीर्ति ते सांडावी। सत्कीर्ति वाडवावी।
विवेकें दृढ धरावी। वाट सत्याची।।’ (मार्च ‘१९)
उत्तर :
आशयसौंदर्य : संत रामदासांनी ‘उत्तमलक्षण’ या कवितेत आदर्श गुणवान व्यक्तीची वैशिष्ट्ये सांगताना या ओळींमधून सद्वर्तन कशा प्रकारे करावे, याची शिकवण दिली आहे.

काव्यसौंदर्य : संत रामदास म्हणतात – लोक आपल्याला दूषणे देतील व निंदा करतील असे वर्तन कदापिही करू नये. ज्या वागण्याने आपली अपकीर्ती होईल, असे वागणे टाळावे. उलट आपल्या व्यक्तिमत्त्वाची कीर्ती पसरेल, अशी वागणूक करायला हवी. स्वतः चांगले वागून सत्कीर्ती वाढवायला हवी. त्यासाठी बुद्धीचा विवेक महत्त्वाचा ठरतो. सद्विचाराने, विवेकाने सत्याचा मार्ग ठामपणे आचरावा. विवेकबुद्धी ठोस असणे गरजेचे आहे.

भाषिक वैशिष्ट्ये : सन्मार्गाचे लक्षण सांगताना जनसामान्यांना समजतील असे तीन मुद्दे या ओळीत सहजपणे सांगितले आहेत. अपकीर्ती व सत्कीर्ती तसेच सांडावी व वाढवावी या विरोधी शब्दांमुळे ओवीची खुमारी वाढली आहे. दृढ धरणे हा वाक्प्रचार चपखलपणे उपयोगात आणला आहे. जनमानसावर तत्त्व ठसवण्याची समर्थांची हातोटी समर्थपणे व्यक्त झाली आहे.

व्याकरण व भाषाभ्यास

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न ४ (अ) आणि (आ) यांसाठी…

अ. व्याकरण घटकांवर आधारित कृती:

१. समास :

प्रश्न 1.
पुढील तक्ता पूर्ण करा : (ठळक अक्षरांत उत्तरे दिली आहेत.)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 21

२. अलंकार :
पुढील ओळी वाचून तक्ता पूर्ण करा :
प्रश्न 1.
‘ऊठ पुरुषोत्तमा । वाट पाही रमा ।
दावि मुखचंद्रमा । सकळिकांसी।।’

प्रश्न 2.
‘नयनकमल’ हे उघडित हलके जागी हो जानकी.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 22
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 23

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य)

३. वृत्त :
पुढील ओळींचे लगक्रम लिहा :

प्रश्न 1.
ऐकू न ये तुज पिकस्वर मंजुळे का?
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 24

प्रश्न 2.
मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे.
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 4 उत्तमलक्षण (संतकाव्य) 25

उत्तमलक्षण Summary in Marathi

कवितेचा भावार्थ :
उत्तम पुरुषाची (आदर्श व्यक्तीची) लक्षणे सांगताना संत रामदास श्रोत्यांना म्हणतात – श्रोतेहो, तुम्हांला आता मी उत्तम, गुणवान व्यक्तीची लक्षणे सांगतो, ती सावध मनाने ऐकावीत. ही लक्षणे ऐकून तुम्ही सर्व गोष्टी जाणण्याची खूण अंगी बाणवावी. ।।१।।

पूर्ण माहिती असल्याशिवाय कुठल्याही रस्त्याने जाऊ नये. वाटेमधील अडथळे जाणून घेतल्याशिवाय प्रवास करू नये. फळाचे अंतरंग (गुण) ओळखल्याशिवाय ते खाऊ नये. रस्त्यात पडलेली वस्तू अचानक पटकन उचलू नये. ।।२।।

लोकांनी केलेली विनंती लक्षात घ्यावी. तिला अमान्य करू नये. पाप किंवा कपट करून मिळवलेल्या संपत्तीचा साठा करू नये. कपट करून पैसा मिळवू नये. पुण्याचा मार्ग म्हणजे सच्छील मार्ग, सद्वर्तन कधीही सोडू नये. ।।३।।

जी तोंडाळ, भांडकुदळ व्यक्ती असेल, त्या व्यक्तीशी कधीही भांडू नये. व्यर्थ बडबड करणाऱ्या वाचाळ माणसाशी तंटा करू नये. सज्जनाची संगत कधी मध्येच सोडू नये, (हे कायम मनात ठेवा.) मनापासून झालेली संतांची मैत्री सोडू नये. ।।४।।

काम न करता ऐदीपणे, आळस करून आनंद घेऊ नये. आळसात सुख नसते. कुणाबद्दल उखाळ्यापाखाळ्या करून चहाडी करू नये. दुसऱ्याबद्दल खोटेनाटे बोलणे मनातही आणू नये. संपूर्ण शोध घेतल्याशिवाय कोणतेही काम करू नये. (काम अर्धवट सोडू नये.) ।।५।।

सभेमध्ये, समूहाच्या बैठकीमध्ये लाजू नये, मुखदुर्बळ राहू नये. मोकळ्या मनाने बोलावे परंतु बालिशपणे बोलू नये. बाष्कळ बडबड करू नये, कोणत्याही प्रकारची पैज, शर्यत लावू नये. कुणाशीही स्पर्धा करू नये. ।।६।।

कोणाचे उपकार सहसा घेऊ नयेत आणि घेतलेच तर त्यांची लगेच परतफेड करावी, उपकारातून लवकर उतराई व्हावे. दुसऱ्यांना दुःख देऊ नये, त्यांना व्यथित करू नये. कुणाचा विश्वासघात किंवा बेइमानी मुळीच करू नये. ।।७।।

स्वत:च्या मनाचा मोठेपणा कधी सोडून देऊ नये. मन कोते करू नये, ते व्यापक ठेवावे. परावलंबी होऊ नये. कुणावरी आपल्या आयुष्याचे ओझे लादू नये. ।।८।।

सत्याचा मार्ग कधी सोडू नये. खरेपणाने वागावे, असत्याच्या, खोटेपणाच्या मार्गाने जाऊ नये. खोटारडेपणा करून वागू नये. खोटेपणाचा कधीही वृथा अभिमान, व्यर्थ गर्व करू नये. ।।९।।

अपकीर्तीला बळी पडू नये. कुप्रसिद्धी टाळावी. चांगली कीर्ती वाढवावी. चांगल्या प्रकारे प्रसिद्ध पावावे. सारासार विचाराने, विवेकाने वर्तन करून सत्यमार्ग पत्करावा. ।।१०।।

उत्तमलक्षण शब्दार्थ

  • उत्तम – आदर्श, गुणसंपन्न,
  • लक्षण – गुणवैशिष्ट्य.
  • श्रोतीं – ऐकणाऱ्या लोकांनो.
  • सावधान – सावध होणे, सजग होणे.
  • उत्तम – उत्कृष्ट, जेणें – ज्याने.
  • बाणे – बाणणे, अंगिकारणे, सवय लागणे,
  • सर्वज्ञ – सारे जाणणारा.
  • पुसल्याविण – विचारल्याशिवाय,
  • येकायेकी – एकदम, पटकन.
  • जनीं – लोकांचे. आर्जव – विनंती.
  • पापद्रव्य – पापाने (कपटाने) मिळवलेली संपत्ती.
  • जोडू नये – साठवू नये.
  • पुण्यमार्ग – चांगला रस्ता, सद्वर्तन,
  • कदाकाळी – कोणत्याही वेळी.
  • तोंडाळ – वाटेल ते बोलणारा, भांडकुदळ.
  • वाचाळ – व्यर्थ बडबड करणारा.
  • तंडो नये – तंटा (भांडण) करू नये.
  • संतसंग – सज्जन माणसाची संगत.
  • खंडू नये – तोडू नये.
  • अंतर्यामी – मनातून, हृदयातून.
  • आळस – काम न करणे.
  • चाहाडी – एखादयाबद्दल वाईट सांगणे, आगलावेपणा.
  • कार्य – काम,
  • सभा – समूहाची बैठक.
  • बाष्कळपणा – बालिशपणा.
  • पैज – स्पर्धा, शर्यत.
  • होड – पैज,
  • परपीडा – दुसऱ्याला छळणे, दुःख देणे.
  • विश्वासघात – बेइमानी.
  • व्यापकपण – (मनाचा) मोठेपणा.
  • पराधेन – परावलंबी, दुसऱ्यावर विसंबणे.
  • वोझें – (स्वत:चा) भार,
  • कोणीयेकासी – कोणावरही.
  • सत्यमार्ग – खऱ्याचा मार्ग, सद्वर्तन.
  • असत्य – खोटेपणा.
  • पंथे – मार्गाने, वाटेने.
  • कदा – कधीही.
  • अभिमान – व्यर्थ गवं.
  • अपकीर्ति – बेअब्रू, वाईट प्रसिद्धी,
  • सत्कीर्ति – चांगली प्रसिद्धी.
  • वाडवावी – वाढवावी.
  • विवेके – चांगल्या विचाराने.
  • दृढ – ठाम, मजबूत, ठोस.

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Pdf भाग-१

Sonali Class 10 Marathi Chapter 17 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 17 सोनाली Notes, Textbook Exercise Important Questions, and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 17 सोनाली Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 17 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 17 सोनाली Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
आकृत्या पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 1
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 8
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 14

प्रश्न 2.
तुलना करा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 3
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 18
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 19

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 3.
खालील वाक्यांतून दिसणारे सोनालीच्या स्वभावाचे पैलू लिहा.

(अ) सोनालीचे दात कधी रूपालीला लागले नाहीत
(आ) रूपाली सोबत नसली तर सोनाली जाळीच्या दारावर पंजे मारी
(इ) सोनालीने एक मोठ्ठी डरकाळी फोडली
(ई) सोनाली शांत होऊन लेखकाचे पाय चाटू लागली
(उ) मोठ्याने फिस्कारून सोनाली गृहस्थाच्या अंगावर आली
(ऊ) सोनाली आळीपाळीने आमच्याकडे पाहत होती

प्रश्न 4.
पुढील घटना केव्हा घडल्या ते लिहा. घटना घटना केव्हा घडली

(अ) सोनाली अण्णांवर रागावली.
(आ) सोनालीने पातेल्याची चाळणी केली.
(इ) सोनाली गृहस्थाच्या अंगावर धावली.
(ई) सोनाली बिथरली, गरागरा फिरू लागली.

प्रश्न 5.
सोनाली आणि रूपाली यांच्यातील मैत्री दर्शवणाऱ्या त्यांच्या दोन सवयी लिहा.
उत्तर:
(i) सोनाली व रूपाली एकत्र फिरत, एकत्र झोपत.
(ii) एकत्र जेवण घेत.

प्रश्न 6.
खालील वाक्प्रचारांचे अर्थ सांगून वाक्यांत उपयोग करा.
(अ) डोळे विस्फारून बघणे
(आ) लळा लागणे
(इ) तुटून पडणे
(ई) तावडीत सापडणे
उत्तर:
(अ) डोळे विस्फारून बघणे – डोळे मोठे करून आश्चर्याने बघणे, वाक्य: भर उन्हात पावसाची सर आली, तेव्हा रमेश त्या दृश्याकडे डोळे विस्फारून बघू लागला.
(आ) लळा लावणे – प्रेम वाटणे, माया लावणे. वाक्य: सखू मावशीने त्या अनाथ मुलाला भारी लळा लावला.
(इ) तुटून पडणे – त्वेषाने हल्ला करणे. वाक्य: त्या अनोळखी कुत्र्यावर गल्लीतील कुत्री तुटून पडली.
(ई) तावडीत सापडणे – कचाट्यात पडणे. वाक्य: दूध चोरून पिणारा बोका एकदा आईच्या तावडीत सापडला.

प्रश्न 7.
स्वमत.

(अ) सोनाली व दीपाली यांच्यातील जिव्हाळा व्यक्त करणारा प्रसंग तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर:
एकदा दीपाली सोनालीबरोबर खेळत बसली होती. तेवढ्यात एक पेशन्ट तिथे आला. त्याला ते दृश्य पाहून धक्काच बसला. दीपाली चुकून सिंहिणीकडे गेली असावी, या कल्पनेचे तो धावला आणि त्याने दीपालीला चटकन उचलून घेतले. एक परका माणूस प्रिय व्यक्तीला उचलून घेतो याचा सोनालीला संताप आला. ती त्याच्यावर फिसकारली आणि चवताळून त्याच्यावर धावली. तिचा तो अवतार पाहून त्याने दीपालीला तशीच टाकली. तेवढ्यात अण्णा बाहेर आले. त्यांना घडलेली हकिकत समजली. तो प्रसंग प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी अण्णांनी त्या गृहस्थाला दीपालीला उचलायला सांगितले. त्या गृहस्थाने दीपालीला हात लावला, मात्र सोनाली चवताळून त्याच्या अंगावर धावली. लेखकांचे घर हे आता तिला स्वतःचे घर वाटत होते. घरातली माणसे ही आता तिची माणसे झाली होती. परक्या माणसांनी घरातल्या माणसांना हातसुद्धा लावणे तिला मंजूर नव्हते. सोनालीच्या मनातली प्रेमाची ही उत्कट भावना या प्रसंगातून व्यक्त होते.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

(आ) ‘पशुंना कोणी फसवलं, तर त्यांना राग येतो’, यासंबंधी तुम्ही अनुभवलेली एखादी घटना तुमच्या शब्दांत सांगा.
उत्तर:
आम्ही एकदा पारंब्यांना लोंबकळत खेळत होतो. निरंजनने बिस्किटे आणली होती. ती आम्ही वरच्या वर एकमेकांकडे फेकत आणि झेलत होतो. झोके घेता घेता झेल घेणे खूप कौशल्याचे होते. आम्ही बिस्किटे खात होतो. एखादे खाली पडत होते. आमच्या सोबतचा कुत्रा ते पडलेले बिस्कीट खाई. ते पाहून निरंजनला लहर आली. तो खाली उतरला. त्याने एक बिस्कीट दूर फेकले. दूरवर जाऊन त्या कुत्र्याने ते खाल्ले. नंतर नंतर निरंजन बिस्किटे फेकण्याची बतावणी करू लागला. बिचारा कुत्रा धावत जाई पण त्याला काही मिळत नसे. तो रागाने गुरगुर करीत होता. निरंजनने पातळसा दगड घेऊन बिस्कीट म्हणून फेकला. कुत्रा मोठ्या आशेने तिकडे धावला. पण बिस्कीट नाही, हे कळताच तो चवताळला. संतापाने निरंजनकडे घावला. निरंजन घाबरून पारंबीवर चढला. सरसर वर चढू लागला. चवताळलेला कुत्रा तिथे आलाच. त्याने झेप घेतली आणि निरंजनला पकडले. पण निरंजनची पॅन्ट फक्त त्याच्या तोंडात आली. पॅन्ट टरैरै करून फाटली. आम्ही सगळे स्तब्ध होऊन बघतच राहिलो.

भाषाभ्यास
द्वंद्व समास
खालील वाक्ये वाचा आणि त्यातील सामासिक शब्द ओळखा.
(अ) ती दोघे बहीणभाऊ आहेत.
(आ) खरेखोटे समजल्याशिवाय अभिप्राय देऊ नये.
(इ) कष्टाची मीठभाकर आयत्या पक्वानापेक्षा गोड लागते.
ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या प्रधान असतात, त्याला ‘वंद्व समास’ असे म्हणतात.
उत्तर:
(i) बहीणभाऊ
(ii) खरेखोटे
(ii) मीठभाकर

दुवंद्व समासाचे एकूण तीन प्रकार आहेत.
(१) इतरेतर द्वंद्व समास
(२) वैकल्पिक द्वंद्व समास
(३) समाहार वंद्व समास

प्रश्न 1.
इतरेतर द्वंद्व समास
खालील सामासिक शब्दांचा विग्रह करा.
उदा., आईवडील-आई आणि वडील.
(अ) नाकडोळे
(आ) सुंठसाखर
(इ) कृष्णार्जुन
(ई) विटीदांडू
ज्या समासाचा विग्रह करताना आणि’, ‘व’ या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग करावा लागतो, त्या समासाला इतरेतर द्वंद्व समास म्हणतात.
उत्तर:
(i) नाकडोळे → नाक आणि डोळे
(ii) सुंठसाखर → सुंठ आणि साखर
(iii) कृष्णार्जुन → कृष्ण आणि अर्जुन
(iv) विटीदांडू → विटी आणि दांडू

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

इतरेतर द्वंद्व समासाची वैशिष्ट्ये
(अ) अर्थासाठी दोन्ही पदांची अपेक्षा असते.
(आ) या समासाचा विग्रह करताना ‘आणि’, ‘व’ ही समुच्चयबोधक अव्यये वापरावी लागतात.

प्रश्न 2.
वैकल्पिक द्वंद्व समास
खालील वाक्ये वाचा आणि त्यातील सामासिक शब्द ओळखा.
उदा., बरेवाईट प्रसंग सगळ्यांच्याच जीवनात येतात. बरेवाईट – बरे किंवा वाईट
(अ) कुठलीही गोष्ट स्वीकारण्यापूर्वी सत्यासत्याचा विचार करावा.
(आ) सभेला चारपाच माणसेच उपस्थित होती.
उत्तर:
(i) सत्यासत्य
(ii) चारपाच.

ज्या समासाचा विग्रह करताना किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ या विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग करावा लागतो, त्यास ‘वैकल्पिक दवदव समास’ असे म्हणतात.

वैकल्पिक समासाची वैशिष्ट्ये
(अ) दोन्ही प्रधान पदांपैकी एकाचीच अपेक्षा असते.
(आ) समासाचा विग्रह करताना किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ यांपैकी एखादे विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्यय वापरावे लागते.

प्रश्न 3.
समाहार वंद्व समास
उदा., सहलीला जाताना पुरेसे अंथरुण-पांघरुण सोबत घ्यावे.
अंथरुण-पांघरुण- अंथरण्यासाठी व पांघरण्यासाठी लागणाऱ्या वस्तू व इतर कपडे. खालील वाक्ये वाचा व त्यांतील सामासिक शब्द ओळखा.

(अ) कोपऱ्यावरच्या मंडईत भाजीपाला चांगला मिळतो.
(आ) गरिबास कपडालत्ता दयावा, अन्नपाणी दयावे.
उत्तर:
(i) [भाजीपाला]
(ii) [कपडालत्ता] अन्नपाणी

ज्या समासातील पदांचा विग्रह करताना त्यातील पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर पदार्थांचाही त्यात समावेश केलेला असतो, त्यास ‘समाहार वंद्व समास’ असे म्हणतात. समाहार वंद्व समासाची वैशिष्ट्ये

(अ) समासातील पदांचा विग्रह करताना त्यातील पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर पदार्थांचाही समावेश केलेला असतो.
(आ) समासात आलेल्या आणि त्या जातीच्या इतर वस्तूंच्या समुदायाला महत्त्व असते, म्हणून हा समास एकवचनी असतो.
तक्ता पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 2
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 43

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions Chapter 17 सोनाली Additional Important Questions and Answers

कृति

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न १ (अ) आणि (आ) यांसाठी…

उतारा क्र. १
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
आकृत्या पूर्ण करा:
(i) Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 4
(ii) Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 6
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 7
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 9

प्रश्न 2.
माहिती लिहा:
(i) लेखकांनी पाळलेल्या सिंहिणीच्या पिल्लाचे नाव – ………………………………….
(ii) सिंहिणीचे पिल्लू लेखकांकडे आले तो दिवस – ………………………………….
(iii) सिंहिणीच्या पिल्लाचे कायमचे राहण्याचे ठिकाण – ………………………………….
(iv) सिंहिणीच्या पिल्लाचा लेखकांकडील शेवटचा दिवस – ………………………………….
उत्तर:
(i) लेखकांनी पाळलेल्या सिंहिणीच्या पिल्लाचे नाव – सोनाली.
(i) सिंहिणीचे पिल्लू लेखकांकडे आले तो दिवस – २९ ऑगस्ट १९७३.
(iii) सिंहिणीच्या पिल्लाचे कायमचे राहण्याचे ठिकाण – पुण्यातले पेशवे उदयान.
(iv) सिंहिणीच्या पिल्लाचा लेखकांकडील शेवटचा दिवस – ३१ मार्च १९७४.

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
माहिती लिहा:
(i) रूपाली:
(ii) दीपाली:
(iii) सोनाली:
उत्तर:
(i) रूपाली: तिचे केस कापसासारखे शुभ्र होते.
(ii) दीपाली: डॉ. सुभाष यांची मुलगी, म्हणजेच लेखकांची नात.
(iii) सोनाली: तिचे केस सोन्यासारखे होते.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 2.
छाव्याला पाळण्याबाबतचा लेखकांचा दृष्टिकोन लिहा:
(i) …………………………
(ii) …………………………
उत्तर:
(i) सर्कशीतल्या वन्य पशुंना शिकवतात तसे सोनालीला शिकवायचे नाही.
(ii) त्या जंगली जनावरावर पोटच्या मुलाप्रमाणे प्रेम करायचे.

प्रश्न 3.
सिंहिणीच्या पिल्लाशी वागण्याचे लेखकांनी ठरवलेले नियम स्पष्ट करा:
(i) …………………………
(ii) …………………………
उत्तर:
(i) सिंहिणीचे पिल्लू जेवल्याशिवाय स्वतः जेवायचे नाही.
(ii) त्या पिल्लाला जवळ घेतल्याशिवाय झोपी जायचे नाही.

प्रश्न 4.
लेखक व त्यांचे पूर्वज यांचा एक परस्परविरोधी गुण लिहा:
(i) लेखकांचे पूर्वज:
(ii) लेखक
उत्तर:
(i) लेखकांचे पूर्वज: यांनी वन्य प्राण्यांची शिकार केली.
(ii) लेखक: यांना वन्य प्राण्यांमधल्या पशुत्वाची शिकार करायची होती.

प्रश्न 5.
पुढील नावे निश्चित करण्यामागील कारणमीमांसा लिहा:
(i) रूपाली:
(ii) दीपाली:
(iii) सोनाली:
उत्तर:
(i) रूपाली: हिचे केस रुपेरी होते, म्हणून रूपाली.
(ii) दीपाली: लेखकांच्या नातीचा जन्म झाला, म्हणजे घरात दीप आला म्हणून दीपाली.
(iii) सोनाली: हिचे केस सोन्यासारखे होते, म्हणून सोनाली.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

कृती ३: (व्याकरण)

प्रश्न 1.
पुढील शब्दांचा वाक्यांत उपयोग करा:
(i) सुतकी
(ii) माणसाळणे.
उत्तर:
(i) सुतकी: दहावीमध्ये कमी गुण मिळाले म्हणून काही मुलांचे आईवडील सुतकी चेहरा करून बसले होते.
(ii) माणसाळणे: वन्य पशू आता खूप माणसाळले आहेत, पण खूप माणसे अजून माणसाळली नाहीत.

प्रश्न 2.
सहसंबंध लक्षात घेऊन उत्तर: लिहा:
(i) माणूस – माणसाळणे. यासारखी अन्य चार उदाहरणे लिहा.
उत्तर:
(१) लाथ – लाथाडणे.
(२) हात – हाताळणे.
(३) उजेड – उजाडणे.
(४) नांगर – नांगरणे,

(ii) सिंह – बछडा, यासारखी अन्य चार उदाहरणे लिहा.
उत्तर:
(१) गाय – वासरू.
(२) बकरी – कोकरू,
(३) वाघ – बछडा.
(४) घोडा – शिंगरू.

कृती ४: (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न.
या उताऱ्यातून जाणवणारे लेखकांचे स्वभावगुण, त्यांची वृत्ती स्पष्ट करा.
उत्तर:
लेखक त्यांच्या पूर्वजांपेक्षा अधिक उदात्त पातळीवरून विचार करतात. त्यांच्या पूर्वजांनी वन्य प्राण्यांची शिकार केली. त्यांना मारले. लेखकांना मात्र वन्य प्राण्यांना ठार मारणे ही कल्पनाच पसंत नाही. वन्य प्राण्यांशी प्रेमाने वागावे, त्यांना माणसाळावे अशी लेखकांची मनोमन इच्छा होती. म्हणून ते सिंहिणीचे पिल्लू पाळायला आणतात. सिंहिणीला आपण माणसाळावू शकू, तिला प्रेमाने जिंकू अशी जणू काही लेखकांना मनोमन खात्री होती.

लेखक स्वतः प्राण्यांशी आत्मीयतेने वागले, पण त्यांनी घरातल्या सगळ्यांना त्या प्राण्यांशी स्वतःप्रमाणेच वागायला शिकवले. आपल्या चिमुकल्या नातीलासुद्धा निर्धास्तपणे खेळू दिले. रूपाली, सोनाली व दीपाली ही नावे पाहा. तीन बहिणींची नावे असावीत, असे त्यांच्या उच्चारांवरून वाटते. ती दोन्ही पिल्ले त्यांना स्वतःच्या नातीइतकीच प्रिय आहेत. या सर्व बाबींवरून लेखकांची प्राण्यांकडे पाहण्याची निर्मळ वृत्ती दिसून येते.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

उतारा क्र. २
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
आकृत्या पूर्ण करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 10
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 12
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 13

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
पुढील घटना केव्हा घडल्या ते लिहा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 16
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 20

प्रश्न 2.
कारणे लिहा:
(i) सोनाली व रूपाली यांच्यासाठी लेखकांनी साखळ्या आणल्या; कारण –
(ii) रूपाली गुरगुरल्यावर सोनाली बापडी होऊन कोपऱ्यात जाऊन निमूट बसे; कारण –
उत्तर:
(i) सोनाली व रूपाली यांच्यासाठी लेखकांनी साखळ्या आणल्या; कारण लहानपणापासून साखळीची सवय लावली नाही, तर ही जनावरे मोठेपणी साखळी घालू देत नाहीत.
(ii) रूपाली गुरगुरल्यावर सोनाली बापडी होऊन कोपऱ्यात जाऊन निमूट बसे; कारण रूपाली ही सोनालीपेक्षा ज्येष्ठ होती आणि सोनालीने रूपालीचा ज्येष्ठपणा मान्य केला होता.

प्रश्न 3.
पुढील वाक्यातून दिसणारे सोनालीच्या स्वभावाचे पैलू लिहा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 17
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 21

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 4.
उत्तर: लिहा: (मार्च १९).
(i) सोनालीचे जागतिक दर्जाचे वेगळेपण दर्शवणारी गोष्ट ……………………
(ii) ‘सोनाली’ हे उत्तर येईल असा प्रश्न तयार करा.
उत्तर:
(i) दूधपोळी नी दूधभात खाणारी जगातली ती एकमेव सिंहीण असावी.
(ii) सिंहकन्येचे नाव काय होते?

कृती ३: (व्याकरण)

प्रश्न 1.
अधोरेखित शब्दांच्या जागी कंसांत दिलेल्या जातीचा अन्य योग्य शब्द योजा आणि वाक्य पुन्हा लिहा:
(i) पण दोघी वाढू लागल्या आणि सारं दृश्यच बदललं. (उभयान्वयी अव्यय)
(ii) सोनालीला घेऊन मी कोर्टावर गेलो. (शब्दयोगी अव्यय)
(iii) झोपेत बाईसाहेब लोळतही भरपूर. (क्रियाविशेषण)
उत्तर:
(i) पण दोघी वाढू लागल्या व सारं दृश्यच बदललं.
(ii) सोनालीला घेऊन मी कोर्टामध्ये गेलो.
(iii) झोपेत बाईसाहेब लोळतही खूप.

प्रश्न 2.
सहसंबंध ओळखून चौकटी भरा:
२: [दुप्पट] म्हणून,
(i) ३: [ ]
(ii) ४: [ ]
(iii) ५: [ ]
(iv) निम्मे: [ ]
उत्तर:
(i) ३: [तिप्पट]
(ii) ४: [चौपट]
(ii) ५: [पाचपट]
(iv) निम्मे: [निमपट]

प्रश्न 3.
ताई + गिरी = ताईगिरी याप्रमाणे अन्य चार शब्द लिहा.
उत्तर:
(i) दादागिरी
(ii) भाईगिरी
(iii) शिपाईगिरी
(iv) भोंदूगिरी,

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 4.
पुढील वाक्यातील अधोरेखित शब्दाचे वचन बदलून वाक्य पुन्हा लिहा: (मार्च १९)
सोनाली जिभेनं ताटली चाटूनपुसून साफ करी.
उत्तर:
सोनाली जिभेनं ताटल्या चाटूनपुसून साफ करी.

प्रश्न 5.
पुढील वाक्यातील अव्यये ओळखा: (मार्च ‘१९)
सोनाली जेवणाची मागणी करी; पण तिचं जेवण ताटलीत टाकलं, की ती गुरगुरायला लागे. अव्यये –
उत्तर:
अव्यये – [पण] [की]

कृती ४: (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न .
रूपाली व सोनाली यांच्यात निर्माण झालेल्या दोस्तीचे स्वरूप लिहा. किंवा ‘प्राण्यांनाही भावना असतात’, या विधानाशी तुम्ही सहमत आहात का? सोदाहरण स्पष्ट करा. (मार्च ‘१९)
उत्तर:
अगदी सुरुवातीच्या काळात रूपाली व सोनाली यांचे एकमेकींशी पटत नसे. त्या एकमेकींशी प्रेमाने वागतच नसत. रूपाली सोनालीवर भुंकायची, तर सोनाली रागाने फिसकारायची, रूपालीवर धावून जायची, पण हे फक्त तीन-चार दिवसच टिकले. मग दोघीही एकमेकींच्या दोस्त बनल्या.

एकदा दोस्त झाल्यावर मात्र त्यांचे सर्व व्यवहार प्रेमाने होऊ लागले. एकत्र बसणे, एकत्र हिंडणे, झोपणे सुरू झाले. त्या एकत्र जेवूसुद्धा लागल्या. रूपाली लेखकांच्या पायथ्याशी झोपत असे. तशी आता सोनालीसुद्धा झोपू लागली. रूपाली या घरात आधी आली होती. म्हणून ती जणू काही ज्येष्ठ होती. रूपाली ज्येष्ठत्वाचा हक्क गाजवीत असे. दोघी सोबत चालू लागल्या की रूपाली रुबाबात पुढे चालत असे. तिचा हा मान सोनाली निमूटपणे मान्य करी आणि रूपालीच्या मागे समजूतदारपणे चालू लागे. थोडक्यात काय, तर त्यांच्यातले पशुत्व हळूहळू लोप पावत होते. त्या दोघींमध्ये माणसासारखे मैत्रीचे नाते रुजत होते.

उतारा क्र. ३
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
पुढील वाक्यांतून दिसणारे सोनालीच्या स्वभावाचे पैलू लिहा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 22
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 25

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 2.
कारणे लिहा:
(i) आम्ही तिला न्यायच्या ऐवजी तीच आम्हांला ओढू लागली होती; कारण –
(ii) लेखकांच्या अनुपस्थितीत सोनालीच्या जेवणाची व्यवस्था अण्णांकडे किंवा गड्याकडे सोपवली होती; कारण –
(iii) सोनालीने उडी मारून लेखकांच्या हातातला डबा पंजाने फटकारा मारून दूर उडवला; कारण –
उत्तर:
(i) आम्ही तिला न्यायच्या ऐवजी तीच आम्हांला ओढू लागली होती; कारण ती आता मोठी झाली होती, तिची उंची वाढली होती आणि तिच्या अंगात ताकद आली होती.
(ii) लेखकांच्या अनुपस्थितीत सोनालीच्या जेवणाची व्यवस्था अण्णांकडे किंवा गड्याकडे सोपवली होती; कारण लेखक डॉक्टर असल्यामुळे त्यांना दवाखान्याच्या कामानिमित्त दूर-दूर जावे लागे.
(iii) सोनालीने उडी मारून लेखकांच्या हातातला डबा पंजाने फटकारा मारून दूर उडवला; कारण तिला भूक लागली होती ‘आणि तिला जेवण मिळायला खूप उशीर झाला होता.

प्रश्न 3.
पुढील घटना केव्हा घडल्या ते लिहा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 23
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 26

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 4.
आकृती पूर्ण करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 24
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 27

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
सोनालीला जेवण देण्याच्या अण्णांच्या पद्धतीतील कृती लिहा.
उत्तर:
(i) गच्चीत न जाता जाळीच्या दरवाजाच्या आत बसून तिला चिमट्याने खाऊ घालीत.
(ii) कधी कधी ते गच्चीच्या कठड्याच्या जाळीतून खाऊ घालीत.

प्रश्न 2.
सिंहीण पिसाळण्याला कारणीभूत ठरलेल्या, अण्णांच्या दोन कृती लिहा.
उत्तर:
(i) डबा सोबत न घेता तो अण्णांनी हॉलमध्ये ठेवला.
(ii) दार उघडून गच्चीत गेले आणि दरवाजा पुन्हा लावून घेतला.

प्रश्न 3.
अण्णांनी डबा आणलेला नाही, हे कळताच सिंहिणीकडून आलेली पहिली प्रतिक्रिया लिहा.
उत्तर:
अण्णांनी डबा आणलेला नाही, हे लक्षात येताच सोनाली दरवाजाकडे धावली आणि अण्णांच्या अंगावर गुरगुरू लागली.

प्रश्न 4.
अण्णांनी सोनालीला केलेली विनंती आणि सोनालीने त्या विनंतीला दिलेला प्रतिसाद लिहा.
उत्तर:
“सोनाली थांब. मी डबा आणतो. बाजूला हो” अशी विनंती करीत अण्णा दरवाजाकडे सरकू लागले. त्या क्षणी सोनालीने मोठी डरकाळी फोडली. त्या वेळी अण्णा “शांताराम घाव,” अशा हाका मारू लागले.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 5.
सोनालीची डरकाळी ऐकून लेखकांनी केलेली कृती आणि त्या कृतीला सोनालीकडून झालेली प्रतिक्रिया लिहा.
उत्तर:
सोनालीची डरकाळी ऐकून लेखक गच्चीकडे धावले. लोखंडी पट्टीने त्यांनी जाळीचा दरवाजा उघडला. डबा घेऊन सोनालीजवळ गेले. सोनालीने संतापाने तो डबा पंजाने उडवून दिला. इतस्तत: उडालेले मटण मग तिने चाटून पुसून खाल्ले.

प्रश्न 6.
सोनालीच्या दातांमधील ताकदीचा प्रत्यय देणारी घटना लिहा.
उत्तर:
लेखकांनी नेहमीप्रमाणे सोनालीला पातेल्यातून दूध दिले; पण लेखक ते पातेले परत न्यायला विसरले. दूध पिऊन झाल्यावर सोनाली ते पातेले रात्रभर चावत बसली. त्यामुळे पातेल्याची अक्षरश: चाळण झाली होती. यावरून असे दिसते की, पातेल्याला सहज भोके पाडण्याइतकी सोनालीच्या दातांत ताकद होती.

प्रश्न 7.
आकृतिबंध पूर्ण करा: (सराव कृतिपत्रिका-१)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 28
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 30

प्रश्न 8.
अचूक विधान शोधून लिहा: (सराव कृतिपत्रिका-१)
(अ) लेखकाने दिलेले जेवण सोनालीने व्यवस्थित खाल्ले.
(आ) सोनालीने डब्याला फटकारा मारून दूर फेकून दिला.
(इ) सोनालीने लेखकाच्या हातात असलेल्या डब्यातील मटण इतस्तत: विखरून खाल्ले.
(ई) सोनाली अण्णांकडे गुरगुर करीत पाहत राहिली.
उत्तर:
सोनालीने डब्याला फटकारा मारून दूर फेकून दिला.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 9.
वैशिष्ट्ये लिहा: (सराव कृतिपत्रिका-१) वन्यपशूचे दात-
उत्तर:
वन्यपणूंचे दात-
(i) मजबूत
(ii) चिवट.

प्रश्न 10.
तळी पातेल्याची चाळणी केल्याच्या घटनेचा ओघतक्ता तयार करा: (सराव कृतिपत्रिका-१)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 29
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 31

कृती ३: (व्याकरण)

प्रश्न 1.
‘सिंहीण: डरकाळी’ हा सहसंबंध लक्षात घ्या आणि पुढील चौकटी पूर्ण करा:
(i) साप:
(ii) गाय:
(iii) घोडा:
(iv) चिमणी:
उत्तर:
(i) साप: फूत्कार
(ii) गाय: हंबरडा
(ii) घोडा: खिंकाळी
(iv) चिमणी: चिवचिव

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

प्रश्न 2.
पुढील नामांना योग्य असे विशेषण लिहा:
(i) डरकाळी:
(ii) अर्थ:
(iii) गच्ची:
(iv) जेवण:
उत्तर:
(i) डरकाळी: भयंकर
(ii) अर्थ: अचूक
(iii) गच्ची: मोठी
(iv) जेवण: स्वादिष्ट

प्रश्न 3.
‘रुंद: रुंदी’ यातील सहसंबंध लक्षात घेऊन पुढील चौकटी पूर्ण करा:
(i) भयंकर:
(ii) ऐटदार:
(iii) उंच:
(iv) चिवट:
उत्तर:
(i) भयंकर: भय
(ii) ऐटदार: ऐट
(iii) उंच: उंची
(iv) चिवट: चिवटपणा

प्रश्न 4.
पुढील वाक्यांतील अधोरेखित शब्दांची जात ओळखून लिहा: पंधरा-वीस मिनिटांत तिनं सर्व फस्त केलं. (सराव कृतिपत्रिका-१)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 32
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 33

प्रश्न 5.
सहसंबंध लिहा: (सराव कृतिपत्रिका-१)
(i) खोडी: खोडकरपणा : : ………………………………….. : चिवटपणा.
(ii) पाय: ………………………………….. : : विलंब : उशीर.
उत्तर:
(i) खोडी: खोडकरपणा: चिवट: चिवटपणा.
(ii) पाय: पाद/चरण/पद: विलंब: उशीर.
(ii) मध्ये ‘पाद, चरण व पद’ यांपैकी कोणतेही एक उत्तर लिहावे.]

कृती ४: (स्वमत / अभिव्यक्ती)

प्रश्न 1.
तुम्हाला कोणत्याही पाळीव प्राण्याबाबत आलेला अनुभव तुमच्या शब्दांत लिहा. (सराव कृतिपत्रिका-१)
उत्तर:
मी त्या वेळी सहावीत होतो. माझ्या काकांनी घरात एक ससा पाळायला आणला. त्याचे ते लाललाल डोळे आणि सतत हलणारे ओठ लक्ष वेधून घेत. त्याचे गोरे गोरे, मऊमऊ गुबगुबीत अंग पाहून तर त्याला चटकन उचलून घ्यावेसे वाटे. मांजर, कुत्रा जसे एकेक पाऊल टाकत चालतात, तसा तो चालत नसे. तो टुणटुण उड्या मारीतच चालायचा. कसलाही बारीकसा जरी आवाज झाला, तरी त्याचे कान क्षणार्धात ताठ, उंच होत असत आणि तो पटकन सुरक्षित जागी आसरा घेई. जवळजवळ दिवसभर तो घरात मोकळा फिरत राही. आम्ही त्याला रात्री पिंजऱ्यात ठेवत असू.

सशाच्या ‘शी-शू’ला एक उग्र वास यायचा. सुरुवाती-सुरुवातीला आम्हाला त्याचा त्रास व्हायचा. पण थोड्याच दिवसात त्याला कशी कोण जाणे एक आश्चर्यकारक सवय लागली. तो सकाळी साडेचारपाच वाजता पिंजऱ्याचा दरवाजा खरवडून खरवडून व पिंजऱ्यातल्या पिंजऱ्यात उड्या मारून गोंधळ उडवून दयायचा. मग काका येऊन दरवाजा उघडत. दरवाजा उघडताच तो न्हाणीघराकडे धाव घेई. तिथून स्वच्छतागृहाकडे. तिथे तो शी-शू करी, काका त्याला मग घुवायचे आणि पिंजऱ्यात आणून सोडायचे.

घरात प्राणी पाळण्याची गोष्ट गप्पात आली, की मला हमखास तो ससा आठवतो.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

उतारा क्र. ४
प्रश्न. पुढील उतारा वाचा आणि दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
कारणे लिहा:
(i) त्यासरशी सोनाली मोठ्याने फिसकारली व त्या गृहस्थाच्या अंगावर धावली; कारण –
(ii) शेकडो पुणेकरांनी कॅफे गुडलकच्या चौकात गर्दी केली होती; कारण
(iii) सोनाली बिथरली, गरगरा फिरू लागली; कारण
उत्तर:
(i) त्यासरशी सोनाली मोठ्याने फिसकारली व त्या गृहस्थाच्या अंगावर धावली; कारण दीपालीला त्या गृहस्थांनी उचलून घेतले होते, हे सोनालीला बिलकूल आवडले नव्हते.
(ii) शेकडो पुणेकरांनी कॅफे गुडलकच्या चौकात गर्दी केली होती; कारण उघड्या मोटारीतून येणाऱ्या सिंहिणीला पाहण्याची सर्वांना इच्छा होती.
(iii) सोनाली बिथरली, गरगरा फिरू लागली; कारण आपल्या प्रियजनांपासून आपण दूर जाणार याचे तिला दुःख झाले होते..

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
सोनालीला झालेले वियोगाचे दुःख व्यक्त करणारी वाक्ये उताऱ्यातून शोधून लिहा.
उत्तर:
(i) सोनाली आतल्या पिंजऱ्यात जायला तयार नव्हती.
(ii) मी आत गेलो की ती आतल्या पिंजऱ्यात येई.
(iii) मी बाहेर आलो की ती बाहेर यायची.
(iv) सोनाली आळीपाळीने आमच्याकडे पाहत होती.
(v) सोनाली बिथरली. गरागरा फिरू लागली.
(vi) मोठ्याने ओरडू लागली. पिंजऱ्याबाहेर येण्यासाठी धडपडू लागली.

प्रश्न 2.
लेखकांना झालेले सोनालीच्या वियोगाचे दुःख व्यक्त करणारी वाक्ये उताऱ्यातून शोधून लिहा.
उत्तर:
(i) माझी सोनालीवरची प्रेमाची मालकी संपली.
(ii) दुःखाचा एकेक कढ मी आवंढ्याबरोबर गिळत होतो.
(ii) काय बोलावं तेच मला समजेना.
(iv) जड अंत:करणाने मी पिंजऱ्याकडे पाठ फिरवली आणि मुकाट्याने गाडीत जाऊन बसलो. टीप: वरील उत्तरांमध्ये दोनपेक्षा जास्त घटक आहेत. परीक्षेत दोन किंवा चार घटक लिहिण्यास सांगितले जाण्याची शक्यता आहे. तरीही येथे विदयार्थ्यांच्या माहितीसाठी जास्त घटक देण्यात आलेले आहेत.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

कृती ३: (व्याकरण)

प्रश्न 1.
कंसांतील सूचनांनुसार कृती करा:
(i) सोनाली आता एकटीच पिंजऱ्यात राहिली. (भावे प्रयोग करा.)
(ii) महापौरांनी सोनालीचा औपचारिक स्वीकार केला. (कर्तरी प्रयोग करा.)
(iii) अण्णा चटकन दरवाजा लावतात. (कर्मणी प्रयोग करा.)
उत्तर:
(i) सोनालीने आता एकटीनेच पिंजऱ्यात राहावे.
(ii) महापौर सोनालीचा औपचारिक स्वीकार करतात.
(iii) अण्णांनी चटकन दरवाजा लावला.

प्रश्न 2.
उताऱ्यातून पुढील प्रकारातील शब्द शोधून लिहा: (प्रत्येकी चार शब्द)
(i) विशेष नामे
(ii) सामान्य नामे
(iii) भाववाचक नामे
(iv) विशेषण
(v) उभयान्वयी अव्यये
(vi) क्रियाविशेषणे.
उत्तर:
(i) विशेष नामे: सोनाली, रूपाली, दीपाली, अण्णा.
(ii) सामान्य नामे: घर, पेशन्ट, सिंहीण, गृहस्थ.
(iii) भाववाचक नामे: कडकडाट, उत्साह, दुःख, मालकी.
(iv) विशेषण: बोबडा, खूप, जड, सर्व,
(v) उभयान्वयी अव्यये: जसा-तसा, व, आणि, पण.
(vi) क्रियाविशेषणे: आता, आत, तिथे, बाहेर.

व्याकरण व भाषाभ्यास

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न ४ (अ) आणि (आ) यांसाठी… अव्याकरण घटकांवर आधारित कृती:

२. अलंकार:
पुढील ओळींतील अलंकार ओळखा वं स्पष्टीकरण लिहा:..
‘ऊस डोंगा परी, रस नोहे डोंगा। काय भुललासी वरलिया रंगा।।’
– संत चोखामेळा
उत्तर:
हा दृष्टान्त अलंकार आहे.

स्पष्टीकरण: माणसाच्या बाह्य वर्तनावर जाऊ नये. अंतरंग ओळखावे. हे तत्व बिंबवताना संत चोखामेळा यांनी उसाचे समर्पक उदाहरण (दृष्टान्त) दिले आहे. ऊस वाकतो पण रस वाकत नाही. त्याप्रमाणे शरीर वाकून उपयोगी नाही. मन नम्र असावे लागते. अशा प्रकारे उसाचा दृष्टान्त दिल्यामुळे हा दृष्टान्त अलंकार आहे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

३. वृत्त
पुढील ओळींचा लगक्रम लावून गण पाडा व वृत्त ओळखा:
नदीच्या किनारी नदीला म्हणावे
तुझे पूर माझ्या नसांतून यावे.
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 44
वृत्त: हे भुजंगप्रयात वृत्त आहे.

४. शब्दसिद्धी:
(१) ‘भर’ हा प्रत्यय असलेले चार शब्द लिहा:
जसे → रात्र + भर = रात्रभर
उत्तर:
(i) दिवसभर
(ii) ओंजळभर
(ii) हातभर।
(iv) बोटभर।

(२) ‘अप’ हा उपसर्ग असलेले चार शब्द लिहा:
जसे → अप + शकुन = अपशकुन
उत्तर:
(i) अपमान
(ii) अपयश।
(iii) अपशब्द
(iv) अपराध

(३) ‘कडकडाट’सारखे चार अभ्यस्त शब्द लिहा:
उत्तर:
(i) गडगडाट
(ii) फडफडाट
(ii) धडधडाट
(iv) खणखणाट

५. सामान्यरूप:

तक्ता पूर्ण करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 45
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 46

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

(२) तक्ता पूर्ण करा: (सराव कृतिपत्रिका-३)
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 47
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 48

भाषिक घटकांवर आधारित

कृती: ३१. शब्दसंपत्ती:

(१) गटात न बसणारा शब्द लिहा:
(i) वाघीण, सिंहीण, घोडी, लांडोर, सांडणी.
(ii) पशू, पक्षी, श्वापद, जनावर, प्राणी.
(iii) चंदेरी, रुपेरी, सोनेरी, माधुरी, पांढरी.
(iv) पहिला, दुसरा, तिसरा, चौथा, सहावा.
उत्तर:
(i) लांडोर
(ii) पक्षी
(iii) माधुरी
(iv) सहावा.

(२) पुढील शब्दांतील अक्षरांपासून चार अर्थपूर्ण शब्द लिहा:
(i) सोनालीवरची→ सोनाली नाव। वरची
(ii) दरवाजा → दर रवा रजा वाद

(३) पुढील शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द लिहा:
(सराव कृतिपत्रिका-३)
(6) दिशा दाखवणारा –
(ii) वाहन चालवणारा।
उत्तर:
(i) दिशादर्शक
(ii) चालक

(४) विरुद्धार्थी शब्द लिहा:
(i) उठलो x ………………………………
(ii) भूतकाळ x ………………………………
(iii) वर्णनीय x ………………………………
(iv) रात्री x ………………………………
उत्तर:
(i) उठलो x बसलो
(ii) भूतकाळ x वर्तमानकाळ
(iii) वर्णनीय x अवर्णनीय
(iv) रात्री x दिवसा.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

(५) सहसंबध ओळखा: (मार्च ‘१९)
(i) गुण x दोष: जहाल x
(ii) प्रत्यक्ष x: आदर x अनादर.
उत्तर:
(i) गुण x दोष: जहाल x मवाळ
(ii) प्रत्यक्ष x अप्रत्यक्ष: आदर x अनादर.

२. लेखननियम:
(१) अचूक शब्द निवडून लिहा:
(i) हुबेहुब / हूबेहूब / हुबेहूब / हूबेहुब,
(ii) समिक्षा/समीक्षा/सममीक्षा / समिक्शा.
(iii) निर्मिती / नीर्मिती / निमिर्ती / निर्मीती.
(iv) स्तीमित /स्तिमीत /स्तीमीत /स्तिमित.
(v) पारंपारिक / पारंपारीक / पारंपरिक / पारंपरीक,
उत्तर:
(i) हुबेहूब
(ii) समीक्षा
(iii) निर्मिती
(iv) स्तिमित
(v) पारंपरिक

(२) पुढील वाक्ये लेखननियमांनुसार लिहा:
(i) एकदा त्यांना वीचित्र अनूभव आला.
(ii) असं करुन त्यांचा वीश्वास वाढला.
(iii) याच गच्चिवर दोघि पहील्या पावसाल्यात नाचल्या.
(iv) नूसतं सकशिसारखं वन्य पशुनां ट्रेनिंग देणे हा हेतु नव्हता.
(v) आणी त्याच क्षणी नवे विचार, नव्या कल्पना माझ्या मनात कारंज्याच्या तूषाराप्रमाणे उडू लागतात. (सराव कृतिपत्रिका-३)
उत्तर:
(i) एकदा त्यांना विचित्र अनुभव आला.
(ii) असं करून त्यांचा विश्वास वाढला.
(iii) याच गच्चीवर दोधी पहिल्या पावसाळ्यात नाचल्या.
(iv) नुसतं सर्कशीसारखं वन्य पशुंना ट्रेनिंग देणं हा हेतू नव्हता.
(v) आणि त्याच क्षणी नवे विचार नव्या कल्पना माझ्या मनात कारंज्याच्या तुषाराप्रमाणे उडू लागतात.

३. विरामचिन्हे:
पुढील वाक्यांतील चुकीची विरामचिन्हे ओळखून योग्य विरामचिन्हे घाला व वाक्ये पुन्हा लिहा:
(i) दोन वर्षांचे झाले. की वाघ; सिंह पूर्ण ताकदीचे होतात!
(ii) ते म्हणाले; सोना. थांब मी डबा आणतो?
उत्तर:
(i) दोन वर्षांचे झाले, की वाघ-सिंह पूर्ण ताकदीचे होतात.
(ii) ते म्हणाले, “सोना, थांब मी डबा आणतो.”

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

४. पारिभाषिक शब्द:
पुढील पारिभाषिक शब्दांना मराठी प्रतिशब्द दया:
(i) Agent – ………………………………
(ii) Calligraphy – ………………………………
(iii) Comedy – ………………………………
(iv) Census – ………………………………
(v) Orientation – ………………………………
*(vi) Fellowship – ………………………………
* (vii) Goodwill – ………………………………
(viii) Index – ……………………………… (मार्च ‘१९)
(ix) Valuation – ………………………………
(x) Threapy – ……………………………… (सराव कृतिपत्रिका-२)
उत्तर:
(i) Agent – प्रतिनिधी
(ii) Calligraphy – सुलेखन
(iii) Comedy – सुखात्मिका
(iv) Census – जनगणना
(v) Orientation – उद्बोधन / निदेशन
(vi) Fellowship – अभिछात्रवृत्ती
(vii) Goodwill – सदिच्छा
(viii) Index – अनुक्रमणिका.
(ix) Valuation – मूल्यमापन
(x) Therapy – उपचारपद्धती.

५. अकारविल्हे/भाषिक खेळ:

(१) पुढील शब्द अकारविल्हेनुसार लावा:
(i) मांजर → पिल्लू → कुत्रा → छावा.
(ii) हात → पाय → नाक → डोळे.
उत्तर:
(i) कुत्रा → छावा → पिल्लू → मांजर.
(ii) डोळे → नाक → पाय → हात.

(२) कृती करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 49
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली 50

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 17 सोनाली

(ii) जसे: वाघाची – डरकाळी; तसे –
(१) सिंहाची – ………………………………
(२) कुत्र्याचे – ………………………………
(३) गाईचे – ………………………………
(४) हत्तीचा – ………………………………
उत्तर:
(१) सिंहाची – गर्जना
(२) कुत्र्यांचे – भुंकणे
(३) गाईचे – हंबरणे
(४) हत्तीचा – चीत्कार.

Marathi Kumarbharti Std 10 Guide Pdf भाग-४

Ashwasak Chitra Class 10 Marathi Chapter 9 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 9 आश्वासक चित्र (कविता) Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 9 आश्वासक चित्र (कविता) Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 9 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 9 आश्वासक चित्र Textbook Questions and Answers

कृति

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न २ (अ) साठी…

प्रश्न 1.
कवितेच्या आधारे खालील कोष्टक पूर्ण करा.

कवितेचा विषय कवितेतील पात्र कवितेतील मूल्य आश्वासक चित्र दर्शवणाऱ्या ओळी
…………………….. …………………….. …………………….. ……………………..
…………………….. …………………….. …………………….. ……………………..
…………………….. …………………….. …………………….. ……………………..

उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र 4

प्रश्न 2.
खालील शब्दसमूहांचा तुम्हाला समजलेला अर्थ लिहा.
(१) तापलेले ऊन …………………………………..
(२) आश्वासक चित्र …………………………………..
उत्तर:
(i) तापलेले ऊन – भविष्यातील धगधगते वास्तव होय.
(ii) आश्वासक चित्र – भविष्यात स्त्री-पुरुष समानता वास्तवात येईल, याचे आश्वासन होय.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

प्रश्न 3.
मुलीचा आत्मविश्वास व्यक्त करणाऱ्या कवितेतील ओळी शोधा.
(अ) …………………………………..
(आ) …………………………………..
उत्तर:
(अ) मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी
(आ) उंच उडवलेला चेंडू आभाळाला शिवून नेमका येऊन पडतो तिच्या ओंजळीत.

प्रश्न 4.
चौकट पूर्ण करा.
कवयित्रीच्या मनातील आशावाद – [ ]
उत्तर:
भविष्यात स्त्री-पुरुषांमध्ये परस्पर स्नेहभाव व सामंजस्य निर्माण होईल.

प्रश्न 5.
कवितेतील खालील घटनेतून/विचारातून आढळणारा व्यक्तीचा गुण लिहा.
(अ) मांडी घालून मुलगा बसतो गॅससमोर [ ]
(आ) मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी [ ]
(इ) जिथे खेळले जातील सारेच खेळ एकाच वेळी [ ]
उत्तर:
(अ) मांडी घालून मुलगा बसतो गॅससमोर – सहकार्य
(आ) मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी – आत्मविश्वास
(इ) जिथे खेळले जातील सारेच खेळ एकाच वेळी – समजसपणा

प्रश्न 6.
काव्यसौंदर्य.
(अ) खालील ओळींचे तुमच्या शब्दांत रसग्रहण करा.
‘भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात, हातात हात असेल दोघांचाही’
उत्तर :
आशयसौंदर्य : कवयित्री नीरजा यांनी ‘आश्वासक चित्र’ या कवितेमधून स्त्री-पुरुष समानतेचे भविष्यकालीन चित्र आश्वासकरीत्या कसे साकारले जाईल याची दिशा खेळणारा लहान मुलगा व मुलगी यांच्या प्रतीकांतून योग्यपणे दाखवली आहे…

काव्यसौंदर्य : भातुकलीतले जग हे स्वप्नाळू असते. त्यातला संसार हा लुटुपुटीचा असतो. मोठेपणी प्रत्यक्ष संसारातील जबाबदाऱ्या या वास्तववादी असतात. त्यामुळे भातुकलीच्या स्वप्नाळू जगातून प्रत्यक्ष वास्तवात प्रवेश करताना सत्य स्वीकारावे लागेल. स्त्री-पुरुष यांची परस्परांना स्नेहाची साथ असेल, तर समजूतदारपणाने व सहकार्याने ते जगात वावरतील. स्त्री-पुरुष परस्परांची कामे मिळून करतील, असे भविष्यकालीन आशावादी चित्र उपरोक्त ओळीतून साकारले आहे.

भाषिक वैशिष्ट्ये : या ओळींमधून लहान मुलांच्या खेळातून विचारगर्भ चिंतनाची प्रचिती येते. कवयित्रींनी साध्या विधानातून विचारगर्भ आशय थेट मांडला आहे. ‘स्त्री-पुरुष समानता’ हा अत्यंत जिव्हाळ्याचा विषय सहजपणे व्यक्त झाला आहे. भविष्यकालीन दोघांमधील सामंजस्याचे लोभस परंतु प्रगल्भ चित्र ‘हातात हात असेल’ या वाक्यखंडातून प्रत्ययकारीरीत्या प्रकट झाले आहे. स्वप्न आणि सत्य यांची योग्य सांगड तरल शब्दांत व्यक्त झाली आहे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

(आ) ‘ती म्हणते मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी. तू करशील?’ या ओळीचा तुम्हांला कळलेला अर्थ स्पष्ट करा.
उत्तर :
‘आश्वासक चित्र’ या कवितेमध्ये नीरजा यांनी आधुनिक जगातील स्त्रीचे सामर्थ्य व सहभाग यांविषयी दृढविश्वास व्यक्त करताना मुलीच्या तोंडी हे उद्गार लिहिले आहेत.

भातुकली खेळणारी मुलगी व चेंडू उडवून झेलणारा मुलगा उन्हाच्या आडोशाला खेळत आहेत, हे दृश्य कवयित्री खिडकीतून पाहत आहे. अचानक मांडीवरची बाहुली बाजूला ठेवून मुलगी चेंडू खेळणाऱ्या मुलापाशी जाते व चेंडू मागते. मुलगा तिला हिणवतो की, तू पाल्याची भाजीच कर, चेंडू उडवणे तुला जमणार नाही. तेव्हा मुलगी त्याला अत्यंत आत्मविश्वासाने म्हणते की, मी स्वयंपाक व चेंडू उडवणे हे दोन्ही एकाच वेळी करू शकते. तू माझे काम करशील का ? मुलीच्या उद्गारांतून कवयित्रींनी स्त्रीचे सामर्थ्य मार्मिकपणे विशद केले आहे.

(इ) कवितेतील मुलगा आणि मुलगी कशाचे प्रतिनिधित्व करतात असे तुम्हाला वाटते, तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर :
कवयित्री नीरजा यांनी स्त्री-पुरुष समानतेचे भविष्यकालीन ‘आश्वासक चित्र रंगवले आहे. कवितेतील मुलगा हे ‘पुरुषजातीचे’ प्रतीक आहे; तर मुलगी ही स्त्रीजातीचे प्रतिनिधित्व करते. स्त्री-पुरुष समानता ही संकल्पना अजून बाल्यावस्थेत असल्यामुळे स्त्री-पुरुष तत्व हे मुलगी व मुलगा या लहान वयात दाखवले आहेत. उद्याच्या जगात ते दोघे प्रौढ होतील व एकत्र खेळ करतील, असा आशावाद या प्रतीकांतून कवयित्रीने व्यक्त केला आहे. स्त्री-पुरुषांमध्ये भविष्यात परस्पर सामंजस्य व स्नेहभाव निर्माण होऊन स्त्री-पुरुष समानता नक्कीच येईल, असा दृढ विश्वास कवितेतून व्यक्त होतो.

(ई) ‘स्त्री-पुरुष समानते’बाबत तुम्हाला अपेक्षित असलेले चित्र तुमच्या शब्दांत रेखाटा.
उत्तर :
कवितेतील मुलगा व मुलगी परस्परांचे खेळ सहकार्याने खेळतात, यावरून मुलाच्या वागण्यातील बदल स्वागतार्ह आहे. हळूहळू तो आपले कसब दाखवता दाखवता घरसंसार सांभाळणे शिकेल. मोठा झाल्यावर तो स्त्रियांची कामेही करील, कारण मुली पुरुषांची कामे सहजपणे करीत आहेत. स्त्री-पुरुष सहकार्याने एकमेकांची कामे करतील, हे उदयाच्या जगाचे आश्वासक चित्र असेल. दोघेही सारेच खेळ एकत्रित खेळतील. भातुकलीच्या स्वप्नाळू जगातून प्रत्यक्ष वास्तवात स्त्री-पुरुषांची एकमेकांना साथ असेल, स्त्री-पुरुषांमध्ये भविष्यात सामंजस्य व स्नेहभाव निर्माण होऊन स्त्री-पुरुष समानता नक्कीच रुजेल, असे स्त्री-पुरुष समानतेचे आश्वासक चित्र मला अपेक्षित आहे.

“प्रश्न, पुढील कवितेच्या आधारे दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:
कृती १ : (आकलन)

प्रश्न 1.
आकृतिबंध पूर्ण करा :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र 1
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र 3

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र 2
उत्तर:
(१) उंच उडवतो.
(२) हातात झेलतो.

(iii) या दोन गोष्टी करण्याचा आत्मविश्वास मुलीकडे आहे.
(१) ……………………………….
(२) ………………………………
उत्तर:
(१) चेंडू उंच उडवून झेलू शकते.
(२) पाल्याची भाजी बनवू शकते.

(iv) गॅससमोर मांडी घालून मुलगा पुढील कृती करतो –
(१) प्रथम – ……………………………….
(२) नंतर – ……………………………….
उत्तर:
(१) दोन्ही हातांनी बाहुलीला थोपटतो.
(२) भाजीसाठी पातेले शोधतो.

(v) मुलगा व मुलीचे वास्तव चित्र कसे दिसेल?
(१) ……………………………….
(२) ……………………………….
उत्तर:
(१) दोघांचाही हातात हात असेल.
(२) दोघांच्या हातात बाहुली आणि चेंडू जोडीने

तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून
खेळते आहे एक मुलगी केव्हाची.
मी पाहत राहते तिला माझ्या घराच्या झरोक्यातून.

ती मांडीवर घेते बाहुलीला
एका हातानं थोपटत तिला, चढवते आधण भाताचं
भातुकलीतल्या इवल्याशा गॅसवर. Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

बाजूला खेळतो आहे मुलगा हातात चेंडू घेऊन
खूप उंच उडवून चेंडू नेमका झेलतो तो हातात.

मुलगी पाहत राहते कौतुकानं त्याच्याकडे.
अचानक बाजूला ठेवून बाहुलीला ती जवळ जाते त्याच्या.
मुलगा दाखवतो तिला आपलं कसब पुन्हा एकदा.

मुलगी चेंडू मागते त्याच्याकडे
तेव्हा तो हसून म्हणतो,
‘तू भाजी बनव छानपैकी पाल्याची.’ ती म्हणते,
‘मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी, तू करशील?’
मुलगा देतो चेंडू तिच्या हातात.

उंच उडवलेला चेंडू आभाळाला शिवून
नेमका येऊन पडतो तिच्या ओंजळीत.
मुलगा पाहत राहतो आश्चर्यचकित.
तशी हसून म्हणते ती, ‘आता तू.’
मांडी घालून मुलगा बसतो गॅससमोर.
दोन्ही हातांनी थोपटत झोपवतो बाहुलीला प्रथम;
मग शोधतो पातेलं भाजीसाठी…

हळूहळू शिकेल तोही Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र
आपलं कसब दाखवतानाच घर सांभाळणं
तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून.
माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे
एक आश्वासक चित्र उदयाच्या जगाचं
जिथं खेळले जातील सारेच खेळ एकत्र.

भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात
हातात हात असेल दोघांचाही
ज्यावर सहज विसावेल बाहुली आणि चेंडू जोडीनं.

– (निरर्थकाचे पक्षी)

कृती २ : (आकलन)

प्रश्न 1.
पुढील ओळींचा सरळ अर्थ लिहा :
हळूहळू शिकेल तोही
आपलं कसब दाखवतानाच घर सांभाळणं
उत्तर:
सरळ अर्थ : तो मुलगा आपले कौशल्य दाखवता दाखवता घर-प्रपंच सांभाळणेही शिकेल.

प्रश्न 2.
योग्य पर्याय निवडा :
(i) मुलगा आश्चर्यचकित झाला; कारण …………………………
(१) मुलीने चेंडू हातात पकडला नाही.
(२) मुलीने चेंडू उंच उडवून हातात झेलला.
(३) मुलीला चेंडू खेळता येईना.
(४) मुलीला गर्व झाला होता.
उत्तर:
मुलगा आश्चर्यचकित झाला; कारण मुलीने चेंडू उंच उडवून हातात झेलला.

(ii) मुलगा मांडी घालून गॅससमोर बसला; कारण …………………………
(१) मुलीने भाजी करायला सांगितले नाही.
(२) मुलीने भाजी करण्याचे आवाहन त्याला केले.
(३) त्याला भाजी करण्याची आवड होती.
(४) त्याचा मुलीवर राग होता.
उत्तर:
मुलगा मांडी घालून गॅससमोर बसला; कारण मुलीने भाजी करण्याचे आवाहन त्याला केले.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

(iii) आपलं कसब दाखवताना हळूहळू शिकेल तोही …………………………
(१) चेंडू टोलवणं
(२) घर सांभाळणं
(३) अभ्यास करणं
(४) भातुकली नाकारणं
उत्तर:
आपलं कसब दाखवताना हळूहळू शिकेल तोही घर सांभाळणं.

(iv) माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे, उद्याच्या जगाचं एक …………………………
(१) नश्वर चित्र
(२) स्पष्ट चित्र
(३) विचित्र चित्र
(४) आश्वासक चित्र
उत्तर:
माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे, उदयाच्या जगाचं एक आश्वासक चित्र,

प्रश्न 3.
चौकटी पूर्ण करा :
(i) मुलगी येथे बसून खेळत आहे →
(ii) कवयित्री मुलीला इथून पाहत आहे →
(iii) मुलगा मुलीला ही भाजी करायला सांगतो →
(iv) मुले भातुकलीतून येथे प्रवेश करतील →
(v) या काव्यसंग्रहातून प्रस्तुत कविता घेतली →
उत्तर:
(i) तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला
(ii) घराच्या झरोक्यातून
(iii) पाल्याची
(iv) वास्तवात
(v) निरर्थकाचे पक्षी

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

कृती ३ : (काव्यसौंदर्य)

प्रश्न 1.
‘माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे
एक आश्वासक चित्र उदयाच्या जगाचं
जिथं खेळले जातील सारेच खेळ एकत्र.’
या ओळींतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
उत्तर :
कवयित्री नीरजा यांनी ‘आश्वासक चित्र’ या कवितेत स्त्री-पुरुष समानतेचे भविष्यकालीन उत्साहवर्धक चित्र रेखाटले आहे.

कवयित्री आपल्या घराच्या खिडकीतून मुलामुलीचा खेळ पाहत आहेत. मुलगी भातुकलीचा खेळ खेळत असते व मुलगा चेंडू उडवत असतो. थोड्या वेळाने त्यांना दिसते की, मुलगी सहजपणे चेंडू उडवून झेलत आहे आणि मुलगा भातुकलीतला खेळ खेळत आहे. हा परस्परांचा स्नेहभाव व सहभाग पाहून कवयित्री म्हणतात की, हे उदयाच्या जगातले आश्वासक चित्र आहे. स्त्री-पुरुष समानता येऊ घातलीय. भविष्यात सारेच खेळ एकत्र खेळले जातील. स्त्री-पुरुष एकमेकांची कामे सहकार्याने व सामंजस्याने एकत्रित करतील. स्त्री-पुरुष समानतेचे भविष्यकालीन चित्र सूचक पद्धतीने या ओळीत रेखाटले आहे.

प्रश्न 2.
कवितेतला मुलगा हळूहळू काय शिकेल ते तुमच्या भाषेत लिहा.
उत्तर:
मुलगी भातुकलीचा खेळ खेळत असते, तर मुलगा चेंडू झेलण्याचा खेळ खेळत असतो. अचानक ती मुलगी मुलाजवळ जाते इ व चेंडू मागते. मुलाला वाटते, ही चेंडू झेलू शकणार नाही, म्हणून तो हिणवल्या स्वरात तिला म्हणतो की, तू पाल्याची भाजी करण्याचे बायकी काम कर. ती मुलगी म्हणते की, मी दोन्ही कामे करू शकते. है तू करशील? मुलगा तिला चेंडू देतो व ती तो उंच उडवून लीलया इ झेलते. ती हसून मुलाला म्हणते – आता तुझी पाळी. तू माझे काम कर, मुलगा गॅससमोर बसतो. बाहुलीला थोपटतो व भाजीसाठी पातेले शोधतो. हा मुलामधला बदल पाहताना कवयित्री म्हणतात – मुलगा हळूहळू घर सांभाळायला शिकेल. पुरुषातला हा आश्वासक बदल कवयित्रींना अभिप्रेत आहे.

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र Additional Important Questions and Answers

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न २ (आ) साठी…
प्रश्न. पुढील कवितेसंबंधी त्याखाली दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे कृती सोडवा :

कविता-आश्वासक चित्र.
उत्तर :
(१) प्रस्तुत कवितेच्या कवयित्री : नीरजा.
(२) कवितेचा रचनाप्रकार : मुक्तछंद.
(३) कवितेचा काव्यसंग्रह : निरर्थकाचे पक्षी.
(४) कवितेचा विषय : स्त्री-पुरुष समानता.
(५) कवितेतून व्यक्त होणारा (स्थायी) भाव : स्त्री-पुरुष समानता येणारच, हा कवयित्रींच्या मनातला आशावाद.

(६) कवितेच्या कवयित्रींची लेखनवैशिष्ट्ये : ही मुक्तछंदातली कविता आहे. मुक्तछंदामुळे दैनंदिन व्यवहारातली भाषा कवितेत वापरली गेली आहे. साध्या विधानांतून कवयित्री खोलवरचे विचार मांडतात, लहान मुलांच्या खेळाचे चित्रण हे या कवितेतील सुंदर प्रतीक आहे. या प्रतीकातून आधुनिक जगातील स्त्री-पुरुष समानता हा फार मोठा विचार अगदी सहजपणे व्यक्त होतो. हातात हात असेल’ या वाक्यखंडातून कवितेतील मुलगा व मुलगी यांच्या भावी आयुष्यातील सामंजस्य प्रत्ययकारकतेने प्रकट होते. Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

(७) कवितेची मध्यवर्ती कल्पना : सध्याच्या काळाकडे लक्ष टाकले, तर असे जाणवेल की, आजच्या या युगातही स्त्रियांना समाजात दुय्यम स्थान दिले जाते. पण कवयित्रींना दोन लहान मुले खेळतांना दिसतात. त्यांच्यात हळूहळू सामंजस्य निर्माण होत जाताना दिसते. हीच मुले मोठी होतील, तेव्हा हे सामंजस्य घेऊन वागू लागतील आणि समाजात स्त्री-पुरुष समानता प्रस्थापित होईल, अशी आशा कवयित्रींच्या मनात जागी होते. हा आशावाद, हीच या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना आहे.

(८) कवितेतून व्यक्त होणारा विचार : अजूनही समाजाने पूर्णपणे स्त्री-पुरुष समानता अंगीकारलेली नाही. हे निराशाजनक आहे. परंतु भावी काळ हा स्त्री-पुरुष समानतेचाच असणार आहे. म्हणून सर्वांनी स्त्री-पुरुष समानतेचे तत्त्व आतापासूनच मान्य करून ते अंगीकारले पाहिजे, असा विचार या कवितेतून मांडला आहे.

(९) कवितेतील आवडलेली ओळ :
हळूहळू शिकेल तोही
आपलं कसब दाखवतानाच घर सांभाळणं
तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून.

(१०) कविता आवडण्याची वा न आवडण्याची कारणे : ही कविता मला खूप आवडली आहे. ही आजची, आमच्या पिढीची कविता आहे. आमच्या मनातला भाव, आमचे विचार या कवितेतून व्यक्त होतात. आम्ही आपापसात वागतो, तेव्हा मुलगा-मुलगी असा भेदच आमच्या मनात नसतो, श्रेष्ठ-कनिष्ठभाव न बाळगता आम्ही वावरत असतो. आमच्या मनातला हा भावच ही कविता व्यक्त करते.

(११) कवितेतून मिळणारा संदेश : आजपर्यंत आपण स्त्रियांना दुय्यम मानून वागत आलो. हे आता खूप झाले. आता हे थांबले पाहिजे, येणारा काळ हा स्त्री-पुरुष समानतेचा काळ आहे. त्या काळाला साजेसे जीवन जगण्यासाठी आपल्याला आता स्त्री-पुरुष समानतेचे तत्त्व अंगीकारावे लागणार आहे.

व्याकरण व भाषाभ्यास

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न ४ (अ) आणि (आ) यांसाठी…
व्याकरण घटकांवर आधारित कृती :

१. समास:

सामासिक शब्द व विग्रह – जोड्या लावा :
सामासिक शब्द – विग्रह
(i) यथामती – (अ) धास्तीशिवाय
(ii) मतिमंद – (आ) बुद्धीप्रमाणे
(i) गणेश – (इ) माहीत न असता
(iv) बिनधास्त – (ई) गणांचा देव
(v) बेमालूम – (उ) बुद्धीने कमकुवत
उत्तर:
सामासिक शब्द – विग्रह
(i) यथामती – बुद्धीप्रमाणे
(ii) मतिमंद – बुद्धीने कमकुवत
(iii) गणेश – गणांचा देव
(iv) बिनधास्त – धास्तीशिवाय
(v) बेमालूम – माहीत न असता

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

२. अलंकार :

पुढील अभंगातील अलंकार ओळखून स्पष्टीकरण करा :
‘हरिणीचे पाडस । व्याघ्र धरियेले
मजलागी जाहले । तैसे देवा ।।’
उत्तर :
अलंकार : हा दृष्टान्त अलंकार आहे. स्पष्टीकरण : देवाच्या दर्शनासाठी व्याकुळ झालेल्या संत कान्होपात्रा यांनी आपल्या मनाची स्थिती व्यक्त करताना एक दाखला दिला आहे. वाघाने हरिणीचे पाडस घरले; तर त्या पाडसाची जशी दयनीय अवस्था होते, तशी हे देवा, या संसारात तुझ्याशिवाय माझी अवस्था झाली आहे. विचार व्यक्त करताना इथे दृष्टान्त दिला आहे; म्हणून हा दृष्टान्त अलंकार आहे.

३. वृत्त:

पुढील ओळींचे गण पाडून वृत्त ओळखा :
झुरे आज वारा कशाने कशाने
तुटे दूर तारा कशाने कशाने
उत्तर :
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र 8
हे भुजंगप्रयात वृत्त आहे.

४. शब्दसिद्धी :

(i) मनः’ हा उपसर्ग लावून दोन शब्द तयार करा :
जसे : मनः + वृत्ती → मनोवृत्ती
(१) [ ]
(२) [ ]
उत्तर:
(१) मनोकामना
(२) मनोव्यापार

(ii) ‘पुनः’ हा उपसर्ग लावून दोन शब्द तयार करा :
(१) [ ]
(२) [ ]
उत्तर:
(१) पुनरागमन
(२) पुनरावृत्ती

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

(iii) ‘ता’ हा प्रत्यय लावून दोन शब्द तयार करा :
जसे : अस्वस्थ +ता → अस्वस्थता.
(१) [ ]
(२) [ ]
उत्तर:
(१) नम्रता
(२) सुंदरता

५. सामान्यरूप :

तक्ता पूर्ण करा:

शब्द  मळ शब्द  प्रत्यय  सामान्यरूप
(i) तिला  ………………………..  ………………………..  ………………………..
(ii) बाहुलीला  ………………………..  ………………………..  ………………………..
(iii) हातांनी  ………………………..  ………………………..  ………………………..
(iv) ओंजळीत  ………………………..  ………………………..  ………………………..
(v) उन्हाच्या  ………………………..  ………………………..  ………………………..
(vi) आडोशाला  ………………………..  ………………………..  ………………………..

उत्तर :

शब्द  मळ शब्द  प्रत्यय  सामान्यरूप
(i) तिला ती ला ती
(ii) बाहुलीला बाहुली ला बाहुली
(iii) हातांनी हात नी हातां
(iv) ओंजळीत ओंजळ ओंजळी
(v) उन्हाच्या उन्ह च्या उन्हा
(vi) आडोशाला आडोसा ला आडोशा

६. वाक्प्रचार :
योग्य अर्थ निवडा:
(i) आश्चर्यचकित होणे – (भीती वाटणे/थक्क होणे)
(ii) कसब दाखवणे – (खूप खेळणे/कौशल्य दाखवणे)
(iii) हातात हात असणे – (सहकार्य करणे/एकत्र चालणे)
उत्तर: :
(i) आश्चर्यचकित होणे – थक्क होणे.
(ii) कसब दाखवणे – कौशल्य दाखवणे.
(iii) हातात हात असणे – सहकार्य करणे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

(भाषिक घटकांवर आधारित कृती :

१. शब्दसंपत्ती :

प्रश्न 1.
विरुद्धार्थी शब्द लिहा :
(i) ऊन
(ii) हसून
(iii) आता
(iv) वास्तव.
उत्तर:
(i) ऊन x सावली
(ii) हसून x रडून
(iii) आता x नंतर
(iv) वास्तव x अवास्तव.

प्रश्न 2.
गटात न बसणारा शब्द लिहा :
(i) चेंडू, खेळणे, बाहुली, भिंगरी, भोवरा. →
(ii) खिडकी, दरवाजा, घर, जिना, पायऱ्या. →
(iii) सदन, सधन, भवन, निकेतन. → (मार्च ‘१९)
(iv) जल, नभ, गगन, आकाश. → (मार्च ‘१९)
उत्तर:
(i) चेंडू, खेळणे, बाहुली, भिंगरी, भोवरा → खेळणे
(ii) खिडकी, दरवाजा, घर, जिना, पायऱ्या → घर
(iii) सदन, सधन, भवन, निकेतन → सघन
(iv) जल, नभ, गगन, आकाश → जल

प्रश्न 3.
पुढील शब्दांच्या अक्षरांपासून चार अर्थपूर्ण शब्द लिहा :
(i) बाहुलीला →
(ii) आभाळाला →
उत्तर:
(i) बाहुलीला → बाहु – लीला – लाली – बाला
(ii) आभाळाला → आभा – आळा – आला – भाला

२. लेखननियम:

अचूक शब्द लिहा :
(i) बाहुलि/बाहूली/बाहूलि/बाहुली.
(ii) क्षीतीज/क्षितिज/क्षितीज/क्षीतिज,
(iii) सहानुभूती/सहानुभुती/सहानूभुती/सहानुभूति.
(iv) उपस्थिती/उपस्थीती/उपस्थीति/ऊपस्थिति.
उत्तर:
(i) बाहुली
(ii) क्षितिज
(iii) सहानुभूती
(iv) उपस्थिती.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

३. विरामचिन्हे:

पुढील ओळींतील विरामचिन्हे ओळखा :
तशी हसून म्हणते ती, ‘आता तू.’
उत्तर:
[ , ] स्वल्पविराम
[ . ] पूर्णविराम
[ ‘ ‘ ] एकेरी अवतरणचिन्ह.

४. पारिभाषिक शब्द :

अचूक मराठी पारिभाषिक शब्द निवडा :
(i) Affedevit – …………………………………
(१) परिपत्र
(२) शपथपत्र
(३) प्रतिज्ञा
(४) आज्ञा.
उत्तर:
(१) शपथपत्र

(ii) Dismiss –
(१) बडतर्फ
(२) शेवट
(३) हुद्दा
(४) मुद्दा.
उत्तर:
(१) बडतर्फ

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 9 आश्वासक चित्र

(iii) Translator –
(१) अनुमोदक
(२) अनुवाद
(३) भाषांतर
(४) अनुवादक.
उत्तर:
(४) अनुवादक.

५. अकारविल्हे/भाषिक खेळ :

पुढील शब्द अकारविल्हेनुसार लिहा :
(i) बाहुली → खेळ → भाजी → मुलगी.
(ii) चेंडू → घर → ऊन → आडोसा.
उत्तर:
(i) खेळ → बाहुली → भाजी → मुलगी.
(ii) आडोसा → ऊन → घर → चेंडू.

आश्वासक चित्र Summary in Marathi

दुपारच्या वेळी ऊन तापलेले आहे. आडोशाला सावलीत बसून एक मुलगी, बराच वेळ झाला तरी खेळते आहे. हे दृश्य कवयित्री स्वत:च्या घराच्या खिडकीतून पाहत राहिली आहे.

ती मुलगी एकटीच भातुकलीचा खेळ खेळते आहे. ती बाहुलीला मांडीवर घेऊन एका हाताने तिला थोपटत निजवते आहे. (बाळाला आई मांडीवर घेऊन निजवते तसे.) नंतर ती भात शिजवण्यासाठी आधणाचे पातेले चिमुकल्या गॅसवर ठेवते. (तिचा लुटुपुटीचा संसार सुरू आहे.)

बाजूला एक मुलगा हातात चेंडू घेऊन उंच उडवून पुन्हा नेमका हातात झेलण्याचा खेळ खेळतो आहे.

मुलगी त्या मुलाचा चेंडूचा खेळ कौतुकाने पाहते. अचानक मांडीवरची बाहुली बाजूला ठेवून ती त्या मुलाजवळ जाते. मुलगा पुन्हा एकदा चेंडू उंच उडवून झेलण्याचे कौशल्य तिला दाखवतो. मुलगी त्याच्याकडे चेंडू मागते. (मुलाला वाटते या मुलीला माझा चेंडूचा खेळ जमणार नाही.) तेव्हा हसून तो तिला म्हणतो – “तू छानपैकी पालेभाजी बनव.” (भातुकलीचा खेळ, भाजी करणे हे तुझे काम ! तुला पुरुषी कामे काय जमणार ?) मुलगी त्याला म्हणते- “मी दोन्ही कामे (स्त्रीची व पुरुषाची) एकाच वेळी करू शकते. तू करू शकशील का?” (तू स्त्रीची कामे करशील ? ) मुलगा स्वतःच चेंडू तिच्या हातात देतो.

मुलगी चेंडू उंच उडवते. तो आभाळाला जणू स्पर्श करून नेमकेपणाने तिच्या ओंजळीत येऊन पडतो. (मुलगी चेंडू व्यवस्थित झेलते.) हे ‘ पाहून मुलगा आश्चर्याने तिच्याकडे पाहतो. (आपल्यासारखाच तिने चेंडू झेलला हे पाहून मुलगा चकित होतो.) मुलगी मुलाला म्हणते- “आता तुझी पाळी ! तू माझे काम करून दाखव.” मुलगा चिमुकल्या गॅससमोर मांडी घालून बसतो. प्रथम दोन्ही हातांनी थोपटत बाहुलीला निजवतो. मग भाजी करण्यासाठी टोप शोधतो…

कवयित्री म्हणतात-तापलेल्या उन्हात सावलीच्या आडोशाला बसून तो मुलगा आपले कौशल्य दाखवता दाखवता घर सांभाळणेही हळूहळू शिकेल. (हळूहळू तो संसारातील स्त्रियांची घरगुती कामेही शिकेल.)

माझ्या घराच्या खिडकीतून मला भविष्यातल्या जगाचे विश्वासार्ह व उत्साहवर्धक चित्र दिसते आहे. उदयाच्या जगात सारेच खेळ स्त्री आणि पुरुष एकत्र खेळतील, असे मला वाटते आहे. भातुकलीच्या स्वप्नाळू जगातून प्रत्यक्ष वास्तवात प्रवेश करताना या दोन्ही मुलांचा (स्त्री-पुरुषाचा) हात एकमेकांच्या हातात असेल ज्या हातांवर बाहुली आणि चेंडू स्नेहाने सहज एकत्र विसावलेले असतील. (स्त्री-पुरुषांमध्ये भविष्यात परस्पर सामंजस्य व स्नेहभाव निर्माण होऊन स्त्री-पुरुष समानता नक्कीच येईल.)

आश्वासक चित्र शब्दार्थ

  • आश्वासक – विश्वासार्ह, उत्साहवर्धक, प्रोत्साहक,
  • आडोशाला – आश्रयाला.
  • झरोक्यातून – खिडकीतून.
  • इवल्याशा – चिमुकल्या.
  • गॅसवर – गॅसच्या चुलीवर.
  • कसब – कौशल्य, कुशलता.
  • पाल्याची भाजी – पालेभाजी.
  • शिवून – स्पर्श करून,
  • पातेलं – टोप.
  • घर सांभाळणं – घराची देखभाल करणे, संसार चालवणे. वास्तवातप्रत्यक्षात.
  • विसावेल – विश्रांती घेईल, जोडीनं – सोबतीने.

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions भाग-२

Bharatvakya Class 10 Marathi Chapter 12 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 12 भरतवाक्य Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 12 भरतवाक्य Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 12 Question Answer

Marathi Kumarbharti Std 10 Digest Chapter 12 भरतवाक्य Textbook Questions and Answers

कृतिपत्रिकेतील प्रश्न २ (अ) साठी…

प्रश्न 1.
आकृती पूर्ण करा.
(i) Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य 1
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य 5
(ii) Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य 2
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य 8

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

प्रश्न 2.
योग्य पर्याय निवडून विधान पुन्हा लिहा.

(अ) कवींच्या मते मनातील सर्व इच्छा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून ________________________
(१) सतत परमेश्वराच्या सान्निध्यात राहावे.
(२) सतत परमेश्वराचे नामस्मरण करावे.
(३) सतत आत्मबोध घ्यावा.
(४) चारधाम यात्रा करावी.
उत्तर:
कवीच्या मते मनातील सर्व इच्छा पूर्ण व्हाव्यात, म्हणून सतत परमेश्वराचे नामस्मरण करावे.

(आ) सदंघ्रिकमळी दडो; म्हणजे ________________________
(१) कमळाच्या फुलात चित्त सदैव गुंतो.
(२) कमळातून मधुसेवन करणाऱ्या भुंग्याप्रमाणे सज्जनांच्या पायाशी मन गुंतो.
(३) कमळाच्या व भ्रमराच्या सौंदर्यात मन गुंतो.
(४) कमळात मन लपून राहो.
उत्तर:
सदंघ्रिकमळी दडो; म्हणजे कमळातून मधुसेवन करणाऱ्या भुंग्याप्रमाणे सज्जनाच्या पायाशी मन गुंतो.

प्रश्न 3.
खालील गोष्टींच्या बाबतीत कवी परमेश्वराजवळ कोणती विनंती करतात ते लिहा.
गोष्टी – विनंती
(१) निश्चय – …………………………………
(२) चित्त – …………………………………
(३) दुरभिमान – …………………………………
(४) मन – …………………………………
उत्तर:
गोष्टी – विनंती
(i) निश्चय – कधीही ढळू नये.
(ii) चित्त – भजन करताना विचलित होऊ नये.
(iii) दुरभिमान – सर्व गळून जावा.
(iv) मन – मलीन होऊ नये.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

प्रश्न 4.
खालील ओळींचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा.
(१) मति सदुक्तमार्गी वळो – …………………………………
(२) न निश्चय कधीं ढळो – …………………………………
उत्तर:
(१) कुमार्ग सोडून चांगल्या मार्गावर बुद्धी वळवावी, म्हणजेच सत्कार्य करावे.
(२) दृढ केलेला निर्धार कधीही विचलित होऊ नये.

प्रश्न 5.
काव्यसौंदर्य.
(अ) ‘सुसंगती सदा घडो; सुजनवाक्य कानी पडो;’ या ओळींचे रसग्रहण करा.
उत्तर:
आशयसौंदर्य: ‘केकावली’ या काव्यग्रंथाची समाप्ती करताना उपसंहार म्हणून ही ‘भरतवाक्य’ काव्यरचना कविश्रेष्ठ मोरोपंतांनी लिहिली आहे. तनामनातील दर्पण जाऊन सद्गुण कोणते व कसे अंगिकारावे, याबद्दल देवाकडे आतं प्रार्थना केली आहे.

काव्यसौंदर्य: ‘सुसंगती’ म्हणजे चांगल्या, सज्जन व्यक्तीची मैत्री होय. गुणवान व चारित्र्यवान माणसांच्या संगतीत सदैव राहावे, म्हणजे आपली आत्मिक प्रगती व ज्ञानप्राप्ती होते, असा आशय उपरोक्त ओळींमध्ये व्यक्त झाला आहे. ‘सुजनवाक्य’ म्हणजे सुविचारांची धारणा जर केली, तर मन निर्मळ व प्रेमळ होते, असाही सुयोग्य सल्ला मोरोपंतांनी जनसामान्यांना दिला आहे.

भाषिक वैशिष्ट्ये: प्रस्तुत ओळींमध्ये सामान्य माणसांना परमार्थांची आवड लागावी, म्हणून दोन वर्तन-नियम सांगितले आहेत. साधकाने चारित्र्यसंपन्न होण्यासाठी उपदेश केला आहे. प्रत्येक चरणात ११+१३ मात्रेची आवर्तने असणारी हे ‘केकावली’ नावाचे मात्रावृत्त आहे. यातील भाषा साधी, सोपी व आवाहक असल्यामुळे हृदयाला। थेट भिडणारी आहे. ‘घडो-जडो’ या यमकप्रधान क्रियापदांमुळे कवितेला सुंदर लय व नाद आला आहे.

(आ) ‘स्वतत्त्व हृदया कळो; दुरभिमान सारा गळो;’ या काव्यपंक्तीतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
उत्तर:
माणसाने चारित्र्यसंपन्न होण्यासाठी कवी मोरोपंत यांनी ‘भरतवाक्य’ या केकावलीमध्ये जनांना मोलाचा उपदेश केला आहे.

सत्संग करून माणसाने सन्मार्गाला लागावे. चांगला मार्ग आचरण्यासाठी बुद्धीला योग्य वळण लावावे. स्वत:मधील स्वतत्त्व मनोमन ओळखावे. आत्मविश्वास वाढवावा. गर्विष्ठपणाचा त्याग करावा. दुरभिमान अजिबात बाळगू नये. आपले मन वाईट विचारांनी मलीन, भ्रष्ट करू नये. मन शुद्ध करावे. आत्मज्ञान वाढवावे. आत्मज्ञानामध्ये सर्व अनिष्ट गोष्टी जाळून टाकाव्यात, अशा प्रकारे विवेकी व प्रगल्भ विचार या चरणांमध्ये कवी मोरोपंत यांनी व्यक्त केला आहे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

(इ) सत्प्रवृत्त व्यक्तीची तुम्हाला जाणवलेली वैशिष्ट्ये तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर:
सत्प्रवृत्ती व्यक्ती म्हणजे सज्जन व्यक्ती. ही मनाने अतिशय निर्मळ असते. सर्व प्राणिमात्रांबद्दल तिच्या मनात नितांत प्रेमभाव वसत असतो. कुविचारांना त्यांच्या मनात जराही थारा नसतो. त्यांचे हृदय करुणेने ओतप्रोत भरलेले असते. काम, क्रोध, मद, मत्सर, आलस्य व मोह या षड्विकारांवर त्यांनी मात केलेली असते. ते सदैव परोपकारी असतात. दुसऱ्यांच्या दुःखाने व्यथित होणारे त्यांचे मन सतत तळमळत राहते. त्यांच्या हातून सदैव सत्कार्य घडते. त्यांच्या हृदयात दया, क्षमा, शांती वसत असते. सत्प्रवृत्त व्यक्ती अंतर्बाह्य पारदर्शक असते. म्हणून सज्जनांचा सहवास असावा व त्यांच्या सद्विचारांचे श्रवण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

(ई) वाईट गोष्टींचा मोह टाळण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल ते लिहा.
उत्तर:
सर्वप्रथम चांगल्या गोष्टी व वाईट गोष्टी कोणत्या यांची निवड विवेकबुद्धीने करावी. त्यानंतर वाईट गोष्टींचा त्याग करण्यासाठी मन खंबीर करावे, बुद्धी स्थिर ठेवावी. चंचलता सोडून दयावी. चांगल्या मित्रांच्या संगतीत नेहमी राहावे. त्यांचा योग्य तो सल्ला घ्यावा. थोरामोठ्यांचा आदर करावा. त्यांचे अनुभवाचे बोल ग्रहण करावेत. चांगल्या संस्कारमय पुस्तकांचे वाचन करावे, सद्विचाराने वर्तन करावे, दुसऱ्यांचे मन जाणून घ्यावे. शक्यतो परोपकार करावा. आपल्या वागण्याने कुणीही दुखावणार नाही याची काळजी घ्यावी. प्रेममय हृदय धारण करावे. जनात आपण प्रिय ठरू असे वर्तन करावे.

Marathi Kumarbharti Class 10 Textbook Solutions Chapter 12 भरतवाक्य Additional Important Questions and Answers

प्रश्न. पुढील कवितेच्या आधारे दिलेल्या सूचनांनुसार कृती करा:

कृती १: (आकलन)

प्रश्न 1.
आकृती पूर्ण करा:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य 4
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य 6

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

– (सराव कृतिपत्रिका-२)

सुसंगति सदा घडो; सुजनवाक्य कानी पडो;
कलंक मतिचा झडो; विषय सर्वथा नावडो;
सदंघ्रिकमळी दडो; मुरडितां हटानें अडो;
वियोग घडतां रडो; मन भवच्चरित्री जडो।।
न निश्चय कधी ढळो; कुजनविघ्नबाधा टळो;
न चित्त भजनीं चळो; मति सदुक्तमार्गी वळो;
स्वतत्व हृदया कळो; दुरभिमान सारा गळो;
पुन्हां न मन हे मळो; दुरित आत्मबोधे जळो।।
मुखी हरि! वसो तुझी कुशलधामनामावली,
क्षणांत पुरवील जी सकलकामना मावली;
कृपा करिशि तूं जगत्रयनिवास दासावरी,
तशी प्रगट हे निजाश्रितजनां सदा सांवरी।।

– (केकावली)

कृती २: (आकलन)

प्रश्न 1.
‘कुशलधामनामावली मावली’ या कवीच्या कल्पनेतील कुशलधामनामावली व मावली यांच्यातील साम्य स्पष्ट करा: (सराव कृतिपत्रिका-२)

कुशलधामनामावली – मावली (माऊली)
(i) ……………………… – (i) ………………………
(ii) ……………………… – (ii) ………………………
(iii) ……………………… – (iii) ………………………
उत्तर:
कुशलधामनामावली – मावली (माऊली)
(i) आश्रयाला आलेल्या लोकांना सावरते. – (i) सन्मार्ग दाखवते.
(ii) संकटकाळी धावून येऊन कृपा करते. – (ii) सर्व लोकांचे कल्याण करते.

कृती ३: (काव्यसौंदर्य)

प्रश्न 1.
‘कृपा करिशि तूं जगत्रयनिवास दासावरी, तशी प्रगट हे निजाश्रितजना सदा सांवरी।।’ या काव्यपंक्तीतील भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
उत्तर:
कवी मोरोपंत यांनी “भरतवाक्य’ या केकावलीमध्ये भक्तिमार्गाने परमार्थसाधना करणाऱ्या साधकांच्या वतीने परमेश्वराकडे करुणा भाकली आहे.

कवी मोरोपंत म्हणतात – हे प्रभो, तुझ्या नामस्मरणाने शरीररूपी घर पावन होवो व कुशल राहो. स्वर्गलोक, इहलोक व पाताळलोक या तिन्ही जगात राहणारे तुझे जे भक्त आहेत, ते तुझे दास आहेत. ते तुला मनोभावे शरण आले आहेत. तुझ्या आश्रयाला आलेल्या या भक्तजनांवर तू तुझा कृपावर्षाव कर, तुझी कृपा प्रगट कर आणि या भक्तांना नेहमी आधार देऊन त्यांचे जीवन सावर.

अत्यंत लीन शब्दांत कवींनी परमेश्वराची आर्त आळवणी केली आहे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

प्रश्न. पुढील कवितेसंबंधीत्याखाली दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे कृती सोडवा:

कविता-भरतवाक्य. (मार्च १९)
उत्तर:
(१) प्रस्तुत कवितेचे कवी: मोरोपंत.
(२) कवितेचा रचनाप्रकार: आर्या.
(३) कवितेचा काव्यसंग्रह: केकावली.
(४) कवितेचा विषय: सज्जन माणसाचे महत्त्व,
(५) कवितेतून व्यक्त होणारा (स्थायी) भाव: सज्जन माणसाच्या सहवासात राहणे सुखकारक असते.

(६) कवितेच्या कवींची लेखनवैशिष्ट्ये: ही कविता आर्या या वृत्तात लिहिलेली आहे. या आर्याची चालही जनमानसात खूप लोकप्रिय झालेली आहे. कर्णमधुर चालीमुळे ही कविता गुणगुणत राहावीशी वाटते. या कवितेत ‘सुजनवाक्य’, ‘सदैनिकमळी’, ‘कुजनविघ्नबाधा’, ‘सदुक्तमार्गी’, ‘स्वतत्त्व’, ‘कुशलधामनामावली’ यांसारखे संस्कृतप्रचुर शब्द आहेत. अशा शब्दांनी भारदस्तपणा येतो. त्याचबरोबर ‘घडो’, ‘पडो’, ‘जडो’, ‘मुरडिता’, ‘इटाने’, ‘ढळो’ यांसारखे अस्सल मराठी शब्दही या कवितेत आढळतात. त्यामुळे आशय सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यास मदत होते. भाषा आवाहक बनते. यमकप्रधानता असल्यामुळे सुंदर लय व खटकेबाज नादमयता निर्माण झाली आहे.

(७) कवितेची मध्यवर्ती कल्पना: माणसाने नेहमी सज्जन माणसाच्या संगतीत राहावे. सुवचनांमध्ये सांगितलेले विचार अंगीकारावेत आणि त्यानुसार वागावे. खोटा अभिमान न बाळगता व मोहाला बळी न पडता सत्कर्म करून भक्तिमार्गाचा अवलंब करावा, हा मोरोपंतांनी केलेला उपदेश कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे.

(८) कवितेतून व्यक्त होणारा विचार: माणसाने सतत परमेश्वराचे नामस्मरण करावे. दुरभिमान, गर्विष्ठपणा, वाईट विचार आपल्या मनातून नष्ट झाले पाहिजेत. चांगल्या विचारांचे वळण लागावे अशी मोरोपंत इच्छा व्यक्त करतात. चांगले वागणे म्हणजे काय, हे समजून घेण्यासाठी सदोदित सज्जनांच्या संगतीत राहावे, लोकांनी सज्जनांचे वागणे, त्यांचे बोलणे, त्यांचे विचार अंगीकारावेत, हा विचार या कवितेत मांडला आहे.

(९) कवितेतील आवडलेली ओळ:
सुसंगति सदा घडो; सुजनवाक्य कानी पडो;
कलंक मतिचा झडो; विषय सर्वथा नावडो;

(१०) कविता आवडण्याची वा न आवडण्याची कारणे: ही कविता मला आवडते. कारण लहानपणापासून मी ती ऐकत आलो आहे. लहानपणी ती पाठही केली होती. आता मोठा झाल्यावर कवितेचा अर्थ कळला आहे. कवितेत चांगले वागण्याचा सल्ला दिला आहे. पण चांगले म्हणजे काय, हे सोप्या पद्धतीने सांगितले आहे. सज्जन माणूस जसे वागतो, बोलतो, विचार करतो, तसे म्हणजे चांगले, इतकी सोपी कल्पना वापरून आपले म्हणणे सांगितले आहे. पण या कवितेतील संस्कृतप्रचुर शब्दांमुळे अर्थ कळण्यात अडचणी येतात. ही एक कवितेविषयी नावड निर्माण करणारी बाब आहे.

(११) कवितेतून मिळणारा संदेश: नेहमी संतसज्जनांच्या संगतीत राहावे. त्यांच्या सहटासामुळे चांगले वागण्याचे दर्शन घडते. त्यांच्याप्रमाणे वागण्याची प्रेरणा मिळते. त्यांच्या विचारांसारखे विचार आपण अंगीकारू लागतो. तसेच नेहमी देवाचे नामस्मरण करीत राहावे. म्हणजे वाईट कल्पना, वाईट विचार आपल्या मनाला शिवत नाहीत…

व्याकरण व भाषाभ्यास

(कृतिपत्रिकेतील प्रश्न ४ (अ) आणि (आ) यांसाठी…

व्याकरण घटकांवर आधारित कृतीः
१. समास:

पुढील सामासिक शब्दांचा विग्रह करा:
(i) हरघडी
(ii) देवघर
(iii) रामलक्ष्मण
(iv) अंथरुण पांघरुण
(v) रावरंक
(vi) नवरात्र.
उत्तर:
सामासिक शब्द – विग्रह
(i) हरघडी – प्रत्येक घडीला
(ii) देवघर – देवासाठी घर
(iii) रामलक्ष्मण – राम आणि लक्ष्मण
(iv) अंथरुण पांघरुण – अंथरुण, पांघरुण वगैरे
(v) रावरंक – राव किंवा रंक
(vi) नवरात्र – नऊ रात्रीचा समूह

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

२. अलंकार:

पुढील आकृतीवरून अलंकार ओळखा व एक उदाहरण दया:
निर्जीव वस्तू → मानवी भावनांचे → सजीव समजणे आरोपण
उत्तर:
अलंकार → चेतनागुणोक्ती
उदा., डौलदार ही गिरीशिखरे धापाच टाकू लागतात.

३. वृत्त:

पुढील ओळीचा लगक्रम लिहा:
सुसंगति सदा घडो;
सुजनवाक्य कानी पडो
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य 9

४. शब्दसिद्धी:
(१) ‘सु’ उपसर्ग असलेले चार शब्द लिहा:
जसे: सु + संगती → सुसंगती
उत्तर:
सुजन → सुवचन → सुविचार → सुमन

(२) पुढील शब्दांना ‘आवली’ प्रत्यय लावून शब्द तयार करा:
(i) नाम – [ ]
(ii) रंग – [ ]
उत्तर:
(i) नामावली
(i) रंगावली

५. सामान्यरूप:

पुढील शब्दांची सामान्यरूपे लिहा:
(i) दुरिताचे – ……………………………..
(ii) मार्गाला – ……………………………..
(iii) कमळात – ……………………………..
(iv) मनाने – ……………………………..
उत्तर:
(i) दुरिता
(ii) मार्गा
(iii) कमळा
(iv) मना.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

भाषिक घटकांवर आधारित कृती:

१. शब्दसिद्धी:

(१) समानार्थी शब्द लिहा:
(i) मती = ……………………………..
(i) कलंक = ……………………………..
(iii) निश्चय = ……………………………..
(iv) संगत = ……………………………..
उत्तर:
(i) मती = बुद्धी
(ii) कलंक = डाग
(iii) निश्चय = निर्धार
(iv) संगत = सोबत.

(२). विरुद्धार्थी शब्द लिहा:
(i) नावडो x ……………………………..
(ii) वियोग x ……………………………..
(iii) दुरभिमान x ……………………………..
(iv) दास x ……………………………..
(v) दुरित x ……………………………..
(vi) कृपा x ……………………………..
उत्तर:
(i) नावडो x आवडो
(ii) वियोग – मीलन
(iii) दुरभिमान x अभिमान
(iv) दास x मालक
(v) दुरित x सज्जन
(vi) कृपा x अवकृपा.

(३) पुढील शब्दांचे दोन अर्थ लिहा:
(i) [ ] ← सारा → [ ]
(ii) [ ] ← विषय → [ ]
उत्तर:
(i) सर्व ← सारा → कर
(ii) वासना ← विषय → अभ्यासातील घटक

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

(४) पुढील शब्दांच्या अक्षरातून चार अर्थपूर्ण शब्द लिहा:
(1) दुरभिमान
(ii) कुशलधामनामावली
उत्तर:
(i) दुरभिमान → [भिमा] [रमा] [मार] [मान]
(ii) कुशलधामनामावली → [कुशल] [घाम] [नाम] [नाव]

२. लेखननियम:
अचूक शब्द ओळखा:
(i) दुष्टि – ………………………
(ii) वेशीष्ट्य – ………………………
(iii) किर्ति – ………………………
(iv) शिषर्क – ………………………
(v) सूज्ञ – ………………………
(vi) जेष्ट – ………………………
(vi) हींस्त्र – ………………………
(viii) उप्तन – ………………………
उत्तर:
(i) दुष्टि – दृष्टी
(ii) वेशीष्ट्य – वैशिष्ट्य
(iii) किर्ति – कीर्ती
(iv) शिषर्क – शीर्षक
(v) सूज्ञ – सुज्ञ
(vi) जेष्ट – ज्येष्ठ
(vii) हींस्त्र – हिंस
(viii) उप्तन – उत्पन्न

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

३. विरामचिन्हे:
पुढील विरामचिन्हे ओळखा:
(१) [ : ]
(२) [ – ]
(३) [ ” ” ]
(४) [ – ]
उत्तर:
(१) [ : ] अपूर्ण विराम
(२) [ – ] अपसारण चिन्ह
(३) [ ” ” ] दुहेरी अवतरणचिन्ह
(४) [ – ] संयोग चिन्ह.

४. पारिभाषिक शब्द:
योग्य पर्याय निवडा:
(i) Sonnet – …………………….
(१) पुनीत
(२) सुनीत
(३) विनीत
(४) पुलकित
उत्तर:
(२) सुनीत

(ii) Lyric – …………………….
(१) ओळी
(२) अभावगीत
(३) भावगीत
(४) गाणे
उत्तर:
(३) भावगीत

(iii) Magazine – …………………….
(१) मासिक
(२) पाक्षिक
(३) द्वैमासिक
(४) नियतकालिक
उत्तर:
(४) नियतकालिक

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 12 भरतवाक्य

(iv) Trade Mark – …………………….
(१) शोधचिन्ह
(२) बोधचिन्ह
(३) विधीचिन्ह
(४) निधीचिन्ह
उत्तर:
(२) बोधचिन्ह

५. अकारविल्हे/ भाषिक खेळ

पुढील शब्द अकारविल्हेनुसार लिहा:
सुसंगती → कमळ → हरी → वियोग,
उत्तर:
कमळ → वियोग → सुसंगती → हरी.

भरतवाक्य Summary in Marathi

कवितेचा भावार्थ
चारित्र्यसंपन्न होण्यासाठी संसारीजनांना मोलाचा उपदेश करताना कवी मोरोपंत म्हणतात – नेहमी सज्जन माणसांची मैत्री जडावी. सुविचार, सुवचने कानांवर पडावीत. बुद्धीचे (मांदय), बुद्धीतील वाईट विचार झडून बुद्धी शुद्ध व्हावी, विवेकी व्हावी. कामवासनेविषयी संपूर्णत: नावड निर्माण होवो. भुंगा जसा कमळात अडकतो, सुगंधाने धुंद होऊन निग्रहाने तिथून हटत नाही जर कमळाचा विरह झाला, तर तो रडतो. त्याप्रमाणे कमळातील मधुसेवन करणाऱ्या भुंग्याप्रमाणे मन सज्जनांच्या पायी गुंतो, आपले मन भक्तिमार्गात, भवचरित्रात, परमार्थात जडून राहू दे.।।

दृढ निर्धार कधीही ढळू देऊ नये. वाईट माणसांचे विघ्न टळून जाऊ दे, त्यांच्या अडचणीची बाधा आपल्याला होऊ नये. परमेश्वराचे नामस्मरण करताना मन चंचल होऊ नये. चांगला मार्ग आचरण्यासाठी बुद्धीला वळण लागो. स्वत:चे स्वत्व हृदयाला कळू दे. स्वत:ची ओळख, आत्मविश्वास वाढू दे. दुरभिमान, गर्विष्ठपणा गळून जाऊ दे. मन कधीही वाईट विचारांनी मलीन होऊ नये. आत्मज्ञानामध्ये सर्व अनिष्ट, दुरित भस्मसात होऊ दे.।।

हे देवा, तुझे नाव माझ्या मुखातून सदैव येत राहो. माझे शरीररूपी घर तुझ्या नामोच्चाराने कुशल व पावन होवो. तुझ्या नामस्मरणाने माझ्या मनाच्या सर्व इच्छा तत्काळ पुरवल्या जातात. तिन्ही जगांत (स्वर्गलोक, इहलोक व पाताळ) राहणाऱ्या भक्तांवर तू कृपावंत होतोस, तशी तुझ्या आश्रयाला आलेल्या, शरण आलेल्या भक्तांवर तुझी कृपा प्रकट होऊ दे.।।

भरतवाक्य कवितेची मध्यवर्ती कल्पना
माणसाने नेहमी सज्जन माणसाच्या संगतीत राहावे व सुवचनांच्या विचारांनी वागावे. खोटा अभिमान न बाळगता व मोहाला बळी न पडता सत्कर्म करून भक्तिमार्गाचे अवलंबन करावे, असा उपदेश कवी मोरोपंतांनी या केकावलीमध्ये केला आहे.

भरतवाक्य शब्दार्थ

  • सुसंगति – चांगल्या माणसाची संगत,
  • सदा – नेहमी, सतत,
  • सुजनवाक्य – सुवचन, सुविचार.
  • कानी – कानांवर, श्रवणी.
  • कलंक – डाग (कुविचार).
  • मती – बुद्धी, प्रज्ञा.
  • झडो – झडून जावो, निघून जावो.
  • विषय – मोह, कामवासना.
  • सर्वथा – पूर्णपणे,
  • नावडो – आवडू नये.
  • सदंध्रि – सज्जनांचे पाय,
  • कमळी – कमळफुलात.
  • दडो – लपावा.
  • मुरडिता – मागे वळताना,
  • हटाने – आग्रहाने, हट्टाने.
  • अडो – अडकून राहो.
  • वियोग – विरह.
  • भवच्चरित्री – संसारधर्म, भक्तिमार्ग, परमार्थ.
  • जडो – जडावा, लागून राहो.
  • न ढळो – ढळू नये, विलग होऊ नये.
  • कुजन – वाईट माणूस.
  • विघ्नबाधा – अडचणीची लागण, व्यत्यय.
  • टळो – टळून जावो, निघून जावो.
  • चित्त – मन, अंत:करण,
  • भजनी – भजनात, प्रार्थनेत,
  • न चळो – विचलित होऊ नये, दुर्लक्ष होऊ नये,
  • सदक्तमार्गी – चांगल्या वाटेला, चांगल्या जीवनमार्गाला.
  • वळो – वळावी, जावी.
  • स्वतत्त्व – स्वत्व, आत्मविश्वास, स्वाभिमान,
  • हृदया – मनाला.
  • कळो – कळावा, समजावा.
  • दुरभिमान – व्यर्थ अभिमान, गर्विष्ठपणा.
  • गळो – गळून जावा.
  • न मळो – मलीन होऊ नये, घाणेरडे होऊ नये.
  • दुरित – वाईट कृत्य, अनिष्ट गोष्टी,
  • आत्मबोधे – आत्मज्ञानाने,
  • जळो – जळून जाऊ दे, भस्मसात होऊ दे,
  • मुखी – तोंडात. हरि – देवाचे नामस्मरण,
  • वसो – राहू दे, वस्ती करू दे.
  • सकल – सर्व, अवधी.
  • कामना – इच्छा, आकांक्षा.
  • मावली – मनात असणारी.
  • कृपा – आशीर्वाद.
  • प्रगट – दिसणे, प्रत्यक्ष,
  • निजाश्रितजना – ज्यांना तुझ्या (देवाच्या) आश्रयाची किंवा आधाराची गरज असणारी माणसे (भक्त).
  • सांवरी – आधार दयावा, सांभाळावी.

Marathi Kumarbharti Class 10th Digest भाग-३

Virangana Class 10 Marathi Chapter 15.1 Question Answer Maharashtra Board

Balbharti Maharashtra State Board Class 10 Marathi Solutions Kumarbharti Chapter 15.1 वीरांगना Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Class 10th Marathi Kumarbharti Chapter 15.1 वीरांगना Question Answer Maharashtra Board

Std 10 Marathi Chapter 15.1 Question Answer

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

कृति-स्वाध्याय व उत्तरे

पाठ्यपुस्तकातील कृती:

प्रश्न 1.
खालील आकृती पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना 1
उत्तर:
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना 3

प्रश्न 2.
‘कठोर परिश्रमांमुळेच स्वाती महाडिक यांना स्वत:चा निर्धार पूर्ण करता आला’, या विधानाबाबत तुमचे मत स्पष्ट करा.
उत्तर:
पतिनिधनामुळे स्वाती आधीच दुःखाच्या खाईत लोटल्या गेल्या होत्या. जीवनाचा साथीदार सोबत असला तर माणसे वाट्टेल ती दुःखे सहन करू शकतात. वाटेल त्या संकटांना सामोरे जाण्याची मानसिक हिम्मत माणसांमध्ये असते. इथे तर स्वातींचा पती अर्ध्या वाटेवरूनच या जीवनातून निघून गेला होता. त्यातच दोन मुलांना वाढवण्याची जबाबदारीही त्यांच्यावरच येऊन पडली होती.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

दुसरी एक गोष्ट स्वातींच्या मार्गात आडवी येणारी होती. ऐन तारुण्यात माणसामध्ये प्रचंड ऊर्जा असते. कोणतेही धाडसी काम करण्यास तरुण मन मागेपुढे पाहत नाही. आणि आता स्वाती तर वयाच्या चाळिशीत पोहोचल्या होत्या. या वयात घडाकेबाज. कृती करण्यास लागणारे शारीरिक-मानसिक बळ कमी असण्याचा संभव असतो, तसेच, त्यांनी सैन्यात जाण्याचा निर्णय घेतला होता. तेथील जीवन तर आत्यंतिक खडतर होते. तेथे कमालीची शारीरिक क्षमता आवश्यक असते. आणि शारीरिक क्षमतेपेक्षा मानसिक बळ अधिक गरजेचे असते.

या अडचणी दूर करण्यासाठी अफाट कष्ट घ्यावे लागणार होते. परंतु कोणत्याही परिस्थितीत सैन्यात जायचेच, असा स्वाती यांचा पक्का निर्धार होता. त्यासाठी वाट्टेल ते कष्ट घेण्याची मानसिक तयारी त्यांनी केलेली होती. तसे कष्ट त्यांनी घेतलेसुद्धा. म्हणूनच त्यांना स्वतःचा निर्धार पूर्ण करता आला.

प्रश्न 3.
‘पती निधनानंतर आपण सैन्यात भरती व्हायचं’, स्वाती महाडिक यांच्या या निर्धारातून समाजाला काय संदेश मिळतो, ते तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर:
स्वाती महाडिक यांनी पतिनिधनाचे असीम दुःख झेलले. त्या दुःखात बुडून जाऊन त्या निष्क्रिय झाल्या नाहीत. आपल्या पतीचे देशाची सेवा करण्याचे अपूर्ण राहिलेले स्वप्न पूर्ण करण्याचा त्यांनी निर्धार केला. एवढेच नव्हे तर तो निर्धार त्यांनी पुरा केला. या घटनेचा समाजावर प्रभाव पडलाच. समाजाला त्यातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळाला.

आपल्या समाजात अजूनही पुरुषप्रधान संस्कृती आहे. पुरुषांनी सैन्यात भरती होण्याबाबत समाज अनुकूल असतो. हाच समाज स्त्रियांना सैन्यात पाठवण्यास मात्र तयार नसतो. स्त्रियांकडे शारीरिकमानसिक बळ कमी असते, स्त्रिया सैनिकांचे काम करूच शकणार नाहीत, अशीच समाजाची धारणा असते.

या पार्श्वभूमीवर, स्त्रिया पुरुषांइतक्याच सक्षम असून सैनिकांचे कामही करू शकतात, असा संदेश समाजाला मिळतो.

प्रश्न 4.
टिपा लिहा.
(अ) देशप्रेमी कर्नल संतोष महाडिक
उत्तर:
कर्नल संतोष महाडिक यांची देशावर अपार निष्ठा होती.. त्यासाठीच त्यांनी सैन्यदलात प्रवेश केला. त्यांची कामगिरी व त्यांचे व्यक्तिमत्त्व यांचा त्यांच्या भोवतालच्या लोकांवर प्रभाव पडला होता. अचानक १७ नोव्हेंबर २०१५ रोजी काश्मीरमधल्या कुपवाड्यामध्ये दहशतवाद्यांनी हल्ला केला. भारताच्या सार्वभौमत्वावरच हा हल्ला होता. महाडिक यांच्या बटालियनकडे या दहशतवादयांचा बंदोबस्त करण्याची जबाबदारी सोपवली गेली. महाडिक यांनी प्राण पणाला लावून दहशतवादयांचा निःपात केला. दुर्दैवाने त्या कारवाईमध्ये कर्नल संतोष हे हुतात्मा झाले आणि आपल्या देशाने एक निधड्या छातीचा निष्ठावान सैनिक गमावला

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

(आ) जिद्दी लेफ्टनंट स्वाती महाडिक
उत्तर:
लेफ्टनंट स्वाती महाडिक यांची जिद्द त्यांच्या निर्धारातून व त्या निर्धाराच्या पूर्तीमधून दिसते. पतीचे अंत्यविधी चालू होते, त्याच वेळी स्वाती यांच्या मनात त्यांचा निर्णय पक्का झाला. त्या वेळी त्या सैन्यात दाखल होण्याच्या वयाच्या अटीत बसत नव्हत्या. तरीही अर्ज-विनंत्या करून त्यांनी वयाची अट शिथिल करून घेतली. स्टेट सिलेक्शन बोर्डाची परीक्षा खूप कठीण असते. खूप कष्ट घेऊन त्यांनी ती परीक्षा यशस्वी रितीने पार केली. त्यानंतरचे चेन्नई येथील ऑफिसर्स ट्रेनिंग अॅकॅडमीचे अत्यंत कष्टमय असे प्रशिक्षण यशस्वी रितीने पूर्ण केले. लेफ्टनंट म्हणून त्या सैन्यदलात दाखल झाल्या. कर्तबगारीने खांदयावर अभिमानाचे दोन स्टार मिळवले. पतीचे स्वप्न नष्ट होऊ दिले नाही. एक सर्वसाधारण स्त्री समाजाला ललामभूत ठरली. हे सर्व त्यांच्या जिद्दी स्वभावामुळे घडू शकले.

प्रश्न 5.
‘प्राप्त परिस्थितीतून आत्मविश्वासाने आणि परिश्रमाने कार्य करणे म्हणजेच यश’, पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
उत्तर:
स्वातींनी काय केले? त्यांनी प्रथम स्वतःसमोर ठाकलेली परिस्थिती नीट समजून घेतली. आपण काय काय करू शकतो, याचा त्यांनी अंदाज घेतला. त्यानुसार निर्णय घेतले. एकदा निर्णय घेतल्यावर मात्र त्यांनी मागे वळून पाहिले नाही. आपल्याला अमुक अमुक गोष्टी नक्की करता येतील, असा त्यांनी विश्वास बाळगला. कठोर परिश्रम घेतले. परिश्रमाबाबत कोणतीही तडजोड केली नाही. योजलेल्या मार्गावर त्या ठामपणे पावले टाकत राहिल्या. त्यामुळे त्या यशापर्यंत पोहोचल्या.

यश म्हणजे वेगळे काय असते? फक्त परिस्थितीचा विचार करून निवडलेल्या दिशेने न घाबरता, कच न खाता ठामपणे पावले टाकली आणि त्यासाठी आवश्यक ते सर्व कष्ट घेणे म्हणजेच यश. स्वाती यांच्या जीवनकार्यावरून हे लक्षात येते.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

प्रश्न 6.
‘मुक्कामापेक्षा नियोजनबद्ध प्रवासावर अधिक विश्वास ठेवावा’, या विधानाविषयीचे तुमचे विचार स्पष्ट करा.
उत्तर:
होते काय की, आपल्याला काय करायचे आहे, आपले ध्येय कोणते आहे, हे आपण नक्की करतो आणि पावले टाकायला सुरुवात करतो. अर्ध्यावर गेल्यावर ध्येयाच्या दिशेने आपण चाललेलो नाही हे लक्षात येते. मग आपण मार्ग बदलतो. असे पुन्हा पुन्हा घडते आणि काळ संपतो. पण आपण मुक्कामाला पोहोचतच नाही. त्याचे कारण साधे आहे. आपण फक्त मुक्कामाचा विचार करतो. सुरुवातीपासून मुक्कामापर्यंतचा, शेवटापर्यंतचा जो मार्ग आहे, त्याचा आपण विचारच करीत नाही. खरे तर, या मार्गाचा तपशीलवार व सूक्ष्मपणे विचार केला पाहिजे. प्रत्येक पावलावर पार पाडाव्या लागणाऱ्या सर्व कृतींची नोंद केली पाहिजे. काही कृतींचा मिळून एक टप्पा, याप्रमाणे संपूर्ण मार्गाचे टप्पे ठरवले पाहिजेत. प्रत्येक टप्प्याला किती वेळ लागेल, कोणती साधने वापरावी लागतील, हेसुद्धा निश्चित केले पाहिजे. याप्रमाणे तयारी केली की यश नक्कीच मिळते. तयारी म्हणजेच नियोजन होय, म्हणून अंतिम मुक्कामापेक्षा नियोजनबद्ध प्रवासावर विश्वास ठेवला पाहिजे, हेच खरे.

प्रश्न 7.
हा पाठ वाचल्यावर तुमच्या मनात येणारे भाव शब्दबद्ध करा.
उत्तर:
स्वाती यांनी घडाकेबाज निर्णय घेतले आणि ते प्रत्यक्षात आणलेसुद्धा, पतीचे अपुरे राहिलेले स्वप्न त्यांनी पूर्ण करायला घेतले. या त-हेने त्यांनी पतीच्या आठवणी मनात जपून ठेवायचा मार्ग निवडला.

एखादी व्यक्ती मरण पावते तेव्हा त्या व्यक्तीची कर्तबगारी, विचार, तत्त्वे यांचाही एक प्रकारे अंत होत असतो. मरण पावलेल्या व्यक्तीला आपण पुन्हा जिवंत करू शकत नाही. किंबहुना कोणत्याही माणसाला अमर करू शकत नाही. तर मग आपली प्रिय व्यक्ती, आदरणीय व्यक्ती यांना अमर कसे करणार? तर त्यांच्या आठवणी जाग्या ठेवून. त्या व्यक्तींचे कर्तृत्व, त्यांचे विचार, त्यांनी उराशी बाळगलेली तत्त्वे जिवंत ठेवून आपण त्या व्यक्तीच्या आठवणी जाग्या ठेवू शकतो. किंबहुना तोच सर्वश्रेष्ठ मार्ग आहे. मला या विचाराची देणगी प्रस्तुत पाठाने दिली आहे.

(१) खालील कृती करा.

मुद्द्यांवरून एक परिच्छेद तयार करा.
उत्तर:
सबइन्स्पेक्टर रेखा मिश्रा यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील अलाहाबाद येथे झाला. त्यांनी अलाहाबाद विद्यापीठातून इंग्रजी विषयात एम.ए. ही पदवी मिळवली. पुढे त्यांनी बी.एड. ही पदवीसुद्धा घेतली. रेल्वे पोलीस बोर्डाची प्रवेश परीक्षा देऊन सबइन्स्पेक्टर या पदावर दाखल झाल्या.

श्रीमती रेखा यांनी आपल्या नोकरीकडे केवळ नोकरी म्हणून पाहिले नाही. त्यांनी नोकरीकडे समाजकार्य म्हणून पाहिले आणि त्यांच्या कामाचे स्वरूप आमूलाग्र बदलले. विविध कारणांनी घराला दुरावलेल्या, भरकटलेल्या, चुकीच्या मार्गाला लागलेल्या, अवैध कामांना जुंपलेल्या मुलांची सोडवणूक करण्याकडे लक्ष केंद्रित केले. अवघ्या दीड वर्षांत त्यांनी ४३४ मुलांची सोडवणूक केली. हे फार मोठे सामाजिक कार्य त्यांनी पार पाडले.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

(२) पाठाच्या आधारे टिपा लिहा.

(i) मुले भरकटण्याची कारणे.
उत्तर:
काही मुले वेगवेगळ्या कारणांनी आईवडिलांशी भांडतात आणि रागाच्या भरात घर सोडून निघून जातात. मुंबईसारखे शहर व सिनेमा यांच्यातील झगमगत्या दुनियेला भुलून काही मुले घरातून पळ काढतात, गरिबीला कंटाळून चार पैसे मिळवण्यासाठी शहराकडे धाव घेणारी मुलेही असतात. कधी कधी काही समाजकंटक मुलांना पळवून नेतात आणि त्यांना अवैध कामांना जुंपतात. अशा अनेक कारणांनी मुले स्वतःच्या घराला मुकतात.

(ii) रेखाजींच्या कार्याचा परिणाम.
उत्तर:
श्रीमती रेखा यांनी आपल्या नोकरीकडे एक सामाजिक कार्य या दृष्टीने पाहिले. या उदात्त दृष्टिकोनामुळे भरकटलेल्या मुलांकडे लक्ष गेले. वेगवेगळ्या कारणांनी मुले घराला दुरावतात. मुलांना, वस्तुस्थिती कळत नाही. स्वतःला काय हवे एवढेच त्यांना कळते. यातून गैरसमज, ताणतणाव निर्माण होतात. भांडणे होतात. मुले रागावून घर सोडून निघून जातात. ही गोष्ट सामाजिक, स्वास्थ्य बिघडवणारी आहे. श्रीमती रेखा मिश्रा यांनी भरकटलेल्या ४३४ मुलांची सुटका केली. पुन्हा त्यांना स्वतःच्या आनंदी व सुखरूप वातावरणात आणून सोडले. श्रीमती रेखा यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक कुटुंबे सावरली आहेत. अनेकांचे जीवन उद्ध्वस्त होण्यापासून वाचले आहेत. ज्यांचे बालपण कोळपले आहे, अशी मुले आनंदाने नाचूबागडू लागली आहे. श्रीमती रेखा यांच्या कार्यामुळे असे फार मोठे सामाजिक कार्य घडून आले आहे.

(३) ‘प्रेम आणि आपुलकी’ या गोष्टींमुळे भरकटलेली मुले पुन्हा स्वगृही जाण्यास तयार होतात, हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
उत्तर:
चुका करणाऱ्या माणसांकडे व मुलांकडे समाज, पोलीस नकारात्मक दृष्टीने पाहतात. पोलीससुद्धा अशी मुले समोर आली की, त्यांच्याकडून माहिती मिळवण्यासाठी पहिल्यांदा त्यांना मारपीट करतात. ही मुले लबाडच असतात, गुन्हेगारी स्वरूपाचीच असतात असा पोलिसांनी पूर्वग्रह करून घेतलेला असतो. साहजिकच, एक तर मुले पोलिसांना घाबरतात किंवा कोडगी बनतात. या मुलांचा सुधारण्याचा मार्गच बंद होतो. श्रीमती रेखा यांनी मात्र आईच्या मायेने अशा मुलांकडे पाहिले. त्यांना जवळ घेतले. आपलेसे केले. त्यामुळे ही मुले पुन्हा घरी जाण्यास राजी झाली. चांगले आयुष्य सुरू करण्याची त्यांना संधी मिळाली. पहिल्याच केसमध्ये त्यांना सापडलेल्या १४ वर्षांच्या मुलाचे त्यांनी ममतेने मन परिवर्तन केले. पोलिसी बडगा दाखवण्यापेक्षा त्यांनी त्यांच्याशी मैत्री केली. यामुळे ही मुले रेखाजींच्या जवळ आली. याचा अर्थच असा की मुलांशी प्रेमाने वागले तर ती स्वगृही जाण्यास तयार होतात.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

(४) ‘भरकटलेल्या मुलांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी रेखाजींनी केलेले प्रयत्न प्रशंसनीय आहेत’, हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
उत्तर:
रेखाजींचे कार्य हे राष्ट्र घडवण्याचेच कार्य आहे. अलीकडे समाजमाध्यमांचा प्रभाव खूप वाढला आहे. त्याचे विपरीत परिणाम दिसून येतात. फेसबुकवरील गप्पांमधून अनेक समाजकंटक व्यक्ती अजाण मुलांना/मुलींना फसवतात. अशा प्रकरणांमध्ये मुलांना समजावून सांगणे खूप कठीण असते. कारण या वयात मुलांच्या भावना सैरभैर झालेल्या असतात. अशा वेळी रेखाजी त्यांना प्रेमाने समजावून सांगतात, कायदयाची भीती घालतात, पुढील आयुष्यातील भीषण परिस्थितीची जाणीव करून देतात आणि मुलांना चुकीच्या मार्गापासून दूर करण्याचा प्रयत्न करतात. रेखाजींच्या कुशल प्रयत्नांमुळे अनेक मुले गैरप्रवृत्तीला बळी न पडता पुन्हा शिक्षणाच्या प्रवाहात सामील व्हायला तयार होतात. हे खरे तर आपल्या समाजाचे, आपल्या राष्ट्राचे फार मोठे भाग्य आहे. एक प्रकारे देशाचे भवितव्य घडवण्याचे हे कार्य आहे.

आपला समाज रेखाजींच्या या कार्यामुळे नेहमीच त्यांचा कृतज्ञ राहील.

(५) सबइन्स्पेक्टर रेखा मिश्रा यांच्या कार्याची माहिती वाचून तुमच्या मनात येणारे विचार स्पष्ट करा.
उत्तर:
मुंबईसारख्या आंतरराष्ट्रीय कीर्तीच्या शहरात आता या घडीला हलाखीचे जीवन जगणारी, घराला दुरावलेली किंवा अनाथ अशी हजारो बालके आहेत. त्यांना समाजकंटक भीक मागायला लावतात किंवा अमली पदार्थांच्या तस्करीसाठी त्यांचा उपयोग करून घेतात. अन्य अवैध कामांसाठीसुद्धा बालकांचा निष्ठुरपणे उपयोग केला जातो. जरीकाम हे अत्यंत त्रासदायक व किचकट काम. अशा कामासाठी लहान मुलांना अल्प मोबदल्यात बेकायदेशीर रितीने जंपले जाते. अत्यंत कष्टाच्या कामांसाठीसुद्धा मुले वापरली जातात. चोऱ्या करण्यासाठी तर मुलांचा वापर करणाऱ्या टोळ्याच अस्तित्वात आहेत. अशा कर्दमातून मुलांची सुटका करणारा एक तरी सहृदय माणूस असायला हवा होता. सबइन्स्पेक्टर रेखा मिश्रा यांच्या रूपाने एक आशेचा किरण निर्माण झाला आहे.

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

भाषाभ्यास

कर्मधारय समास
→ खालील वाक्ये वाचून त्यातील सामासिक शब्द ओळखा व त्यांचा विग्रह करा.
उदा., तलावातील नीलकमल किती शोभून दिसते आहे!

नीलकमल – नील असे कमल.
(अ) महाराष्ट्र राज्य समृद्ध आहे. [ ]
(आ) या पुस्तकाचे भाषांतर चांगले झाले आहे. [ ]
(इ) आकाशात पांढराशुभ्र ढग तरंगत आहे. [ ]

कर्मधारय समासाची वैशिष्ट्ये.
(अ) दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात.
(आ) कधी पूर्वपद विशेषण असते. उदा., नीलकमल
(इ) कधी उत्तरपद (दुसरे पद) विशेषण असते. उदा., घननीळ
(ई) कधी दोन्ही पदे विशेषणे असतात. उदा., श्यामसुंदर
(उ) कधी पहिले पद उपमान तर कधी दुसरे पद उपमान असते. उदा., कमलनयन, नरसिंह
(ऊ) कधी दोन्ही पदे एकरूप असतात. उदा., विदयाधन

ज्या समासातील दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत म्हणजे प्रथमा विभक्तीत असतात, त्याला ‘कर्मधारय समास’ असे म्हणतात.

• खालील सामासिक शब्दांचा विग्रह करा.
(अ) रक्तचंदन-
(आ) घनश्याम
(इ) काव्यामृत-
(इ) पुरुषोत्तम

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

द्विगू समास
खालील वाक्ये वाचून त्यातील सामासिक शब्द ओळखा.
उदा., नेत्रांच्या पंचारतींनी सैनिकांना ओवाळावे.
पंचारती – पाच आरत्यांचा समूह.

(अ) असा माणूस त्रिभुवन शोधले तरी सापडायचा नाही. [ ]
(आ) नवरात्रात ठिकठिकाणी गरबा नृत्य चालते. [ ]
(इ) शाळेत आता हिंदी सप्ताह चालू आहे. [ ]

द्विगू समासाची वैशिष्ट्ये
(अ) द्विगू समासात पूर्वपद संख्यावाचक असते.
(आ) हा समास नेहमी एकवचनात असतो.
(इ) सामासिक शब्दावरून एका समुच्चयाचा बोध होतो.
ज्या समासातील पहिले पद संख्याविशेषण असते व त्या सामासिक शब्दावरून एका समुच्चयाचा अर्थ दर्शवला जातो तेव्हा, त्यास द्विगू समास असे म्हणतात.

खालील सामासिक शब्दांचा विग्रह करा.
(अ) अष्टाध्यायी
(आ) पंचपाळे
(इ) द्विदल
(ई) बारभाई
(उ) त्रैलोक्य

अपठित गद्य आकलन

• उतारा वाचून दिलेल्या कृती करा.
(अ) तक्ता पूर्ण करा.
जंगलाचा स्वभाव – माणसाचा स्वभाव
(१) ……………….. – (१) ………………..
(२) ……………….. – (२) ………………..

जंगलाने सर्वांचे स्वागत केले-दिलखुलास, मनमोकळे. जंगलाचा स्वभावच असा मोकळाढाकळा असतो. अढी धरावी, तेढ बाळगावी यासाठीसुद्धा एखादा कोपरा लागतो. जंगलाला असा कोपरा नसतो. माणसं आणि त्यांची घरं यांना कोपरे असतात म्हणून ती जंगलाइतकी मुक्त, मोकळी नसतात. जंगल मनमोकळे असते. सहजसुंदर असते. ऊनपावसाशी ते लपंडाव खेळते. थंडीवाऱ्याशी गप्पा मारते. फुलताना, खेळताना, डुलताना, हसताना ते मनापासून सगळे काही करते. एप्रिलचा हा महिना, उन्हाळ्याचे दिवस, भामरागडच्या जंगलाची वेश बदलण्याची वेळ, तर त्या जंगलाने अंगाखांदयावरची पर्णभूषणे ढाळलेली दिसली. त्यातही संकोच नाही, की संशय नाही. त्यामुळे जमीन दिसू नये इतका हातभर खाली वाळलेल्या पानांचा सुदूर सडा. राखाडी, पिंगट रंगाचा. वारा हलकेच त्यात शिरायचा तेव्हा सळसळ आवाज व्हायचा. नागमोडी पाऊलवाटेने जेव्हा पावले त्यावर पडायची तेव्हा त्यातून चर्रचर्र आवाज उठायचा. जणू जंगल बोलते आहे असे वाटते. जंगल कुजबुजते आहे असे भासते. वेळूच्या घनदाट बनात वारा घुमतो तेव्हा तो गाणे होऊनच घुमत घुमत बाहेर पडतो. पानं, फांदया, फुलं सर्वांनीच जंगल हसते, गाते आणि डुलते. पावसाच्या सरी झेलते. सचैल न्हाते. भिजत चिंब होऊन जाते.

– राजा मंगळवेढेकर.

(आ) चौकटी पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना 5

(इ) खालील कृती करा.
(१) खालील शब्दांची जात ओळखा.
Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना 6

(२) सूचनेप्रमाणे सोडवा.
(i) जंगल मनमोकळे असते. (काळ ओळखा.)
(ii) सहसंबंध लिहा.
कोपरे : [ ] पाने : पान

Maharashtra Board Class 10 Marathi Solutions Chapter 15.1 वीरांगना (स्थूलवाचन)

स्वमत.
जंगलाचा मनमोकळा स्वभाव सोदाहरण स्पष्ट करा.

Marathi Kumarbharti Class 10th Digest भाग-३